Muzeum Stanisława Wyspiańskiego, Kraków

Stanisław Wyspiański (1869–1907) był jednym z najwybitniejszych i najbardziej wszechstronnych artystów epoki Młodej Polski. Urodził się i niemal całe życie spędził w Krakowie, który stał się głównym źródłem jego inspiracji. Był malarzem, rysownikiem, dramatopisarzem, poetą, projektantem witraży, scenografem, grafikiem oraz reformatorem teatru. Tworzył niezwykle intensywnie – cały jego imponujący dorobek powstał w ciągu zaledwie kilkunastu lat. Nie opiszę tu jego niezwykle barwnego życia i ogromnych zasług dla polskiej sztuki i kultury, bo to temat na książki i powieści. Chcę tylko przedstawić, co można zobaczyć w Muzeum Wyspiańskiego w Krakowie.

Rysunek i pastel

Wyspiański był mistrzem rysunku, szczególnie wykonywanego pastelami. Tworzył subtelne portrety dzieci, autoportrety oraz pejzaże Krakowa. Jego charakterystyczny, swobodny sposób prowadzenia kreski i umiejętność oddawania nastroju sprawiły, że uznawany jest za jednego z najwybitniejszych polskich pastelistów.

Malarstwo

W malarstwie najczęściej przedstawiał rodzinę, przyjaciół, kwiaty oraz widoki Krakowa, zwłaszcza Wawelu. Łączył realizm z dekoracyjnością charakterystyczną dla secesji. Jego obrazy wyróżniają się intensywną kolorystyką oraz wyrazistą kompozycją.

Witraże i polichromie

To jedna z najbardziej rozpoznawalnych dziedzin jego twórczości. Zaprojektował monumentalne witraże i dekoracje dla bazyliki Franciszkanów w Krakowie, w tym słynny „Bóg Ojciec – Stań się!”, będący ikoną polskiej sztuki przełomu XIX i XX wieku. Tworzył również projekty witraży dla katedry wawelskiej i innych świątyń, łącząc symbolikę religijną z nowoczesną formą.

Pisarstwo

Wyspiański był autorem dramatów, poezji i rapsodów. Największą sławę przyniosło mu „Wesele”, uznawane za jedno z najważniejszych dzieł polskiej literatury. Napisał także dramaty „Wyzwolenie”, „Noc listopadowa”, „Akropolis” i „Warszawianka”, podejmując tematykę historii, tożsamości narodowej i kondycji społeczeństwa.

Teatr

Był reformatorem teatru i uważał, że spektakl powinien stanowić spójną całość. Sam projektował scenografię, kostiumy, rekwizyty i oprawę plastyczną swoich przedstawień, dzięki czemu wyprzedzał rozwiązania stosowane w teatrze XX wieku.

Grafika, typografia i sztuka użytkowa

Projektował książki, plakaty, meble, wnętrza oraz elementy wyposażenia budynków. Interesował się typografią i dążył do połączenia różnych dziedzin sztuki w harmonijną całość, zgodnie z ideą „dzieła totalnego”.

Wawel - Akropolis 

Jednym z najbardziej ambitnych przedsięwzięć Stanisława Wyspiańskiego była koncepcja przebudowy Wawelu, opracowana wspólnie z architektem Władysławem Ekielskim około 1904 roku. Artyści chcieli przekształcić wzgórze wawelskie w nowoczesne centrum życia narodowego, łączące funkcje reprezentacyjne, muzealne, naukowe i patriotyczne. Choć projekt nigdy nie został zrealizowany, zachowane rysunki i makiety pokazują wizjonerską próbę stworzenia polskiego „Akropolis” – symbolicznego serca odrodzonego narodu.

Muzeum Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie

Największą kolekcję dzieł artysty posiada Muzeum Narodowe w Krakowie. W muzeum można zobaczyć ponad tysiąc obiektów związanych z Wyspiańskim: portrety, pejzaże, projekty witraży, szkice, meble, projekty wnętrz, rękopisy oraz pamiątki osobiste. Ze względu na wrażliwość pasteli ekspozycja jest regularnie zmieniana, dzięki czemu każda wizyta pozwala odkryć inne dzieła artysty.

 Wisła Głębce  - betonowy kościół

Kościół pw. Znalezienia Krzyża Świętego w Wiśle-Głębcach należy do najbardziej niezwykłych świątyń Beskidu Śląskiego. Na pierwszy rzut oka wygląda jak tradycyjny drewniany kościół wpisujący się w górski krajobraz, jednak jest to tylko częściowo prawda. W rzeczywistości główną część świątyni wykonano z żelbetu, a drewno pełni głównie funkcję wykończeniową. To właśnie dlatego obiekt bywa nazywany „betonowym kościołem w Głębcach”.

Historia jego powstania sięga jeszcze okresu przed II wojną światową. Już w 1939 roku mieszkańcy rozwijającej się dzielnicy Głębce zaczęli zabiegać o budowę własnego kościoła. Wojna i późniejsze realia Polski Ludowej sprawiły jednak, że plany przez wiele lat pozostawały jedynie marzeniem. Dopiero pod koniec lat 70. XX wieku udało się rozpocząć realizację inwestycji.

Architektura "betonowego kościoła"

Najbardziej niezwykłym elementem całego przedsięwzięcia była decyzja o wykorzystaniu zabytkowej drewnianej wieży pochodzącej z dawnego kościoła w Połomii koło Jastrzębia-Zdroju. Wieża ta była częścią świątyni wzniesionej w 1575 roku. Po zniszczeniu starego kościoła podczas gwałtownej burzy w 1969 roku zachowała się właśnie wieża, którą postanowiono uratować. W 1981 roku została rozebrana, przewieziona do Wisły-Głębców i pieczołowicie zrekonstruowana na nowym miejscu.

Budowę nowej świątyni prowadzono w latach 1981–1983. Projekt opracowali architekci Piotr Wzorek i Marek Cempla, natomiast za rozwiązania konstrukcyjne odpowiadał Kazimierz Binek. Kościół został poświęcony 12 czerwca 1983 roku, a rok później erygowano parafię Znalezienia Krzyża Świętego.

Architektura świątyni jest wyjątkowym połączeniem nowoczesności i historyzmu. Od strony drogi uwagę przyciąga przede wszystkim wysoka, ponad trzydziestometrowa drewniana wieża o konstrukcji słupowej. Jej ciemne drewno i charakterystyczne proporcje sprawiają wrażenie, jakby cały kościół pochodził z XVI lub XVII wieku. To jednak architektoniczna iluzja.

Za zabytkową wieżą kryje się bowiem nowoczesna bryła wykonana z żelbetu. Konstrukcja została osadzona na masywnych murach oporowych, co było konieczne ze względu na położenie świątyni na stromym zboczu góry Kozińce. Beton pozwolił architektom stworzyć dużą przestrzeń liturgiczną, odporną na trudne warunki terenowe i klimatyczne. Następnie znaczną część elewacji obłożono drewnem, dzięki czemu kościół harmonijnie wpisał się w beskidzki krajobraz.

To właśnie kontrast między XVI-wieczną wieżą a XX-wieczną żelbetową konstrukcją stanowi największą wartość architektoniczną obiektu. Kościół jest przykładem udanego połączenia konserwacji zabytku z nowoczesnym budownictwem sakralnym. Zamiast tworzyć rekonstrukcję dawnego kościoła, architekci zdecydowali się na odważne zestawienie starego i nowego, dzięki czemu powstała budowla jedyna w swoim rodzaju.

Warto zwrócić uwagę także na lokalizację świątyni. Wznosi się ona na stoku nad doliną potoku Kopydło, przez co jest doskonale widoczna dla osób jadących drogą prowadzącą w stronę Kubalonki. Malownicze położenie sprawia, że kościół jest jednym z najbardziej charakterystycznych punktów tutejszego krajobrazu.

Krypta kościoła Ojców Pijarów, Kraków

Kaplica znajdująca się w podziemiach kościoła Ojców Pijarów w Krakowie należy do najbardziej niezwykłych, a jednocześnie najmniej znanych barokowych wnętrz miasta. Przez wiele lat pozostawała zamknięta i zapomniana, dopiero niedawne prace konserwatorskie przywróciły jej dawny blask, odsłaniając niezwykłe dekoracje oraz tajemnice ukryte od niemal trzystu lat.

Historia kaplicy

Podziemna kaplica została konsekrowana w 1733 roku jako Kaplica Świętych Schodów (Scala Sancta). Powstała w okresie, gdy w Europie dużą popularnością cieszyły się nabożeństwa pasyjne nawiązujące do rzymskich Świętych Schodów przy bazylice św. Jana na Lateranie. Ich ideą było symboliczne odtworzenie drogi, którą Jezus miał przejść do pałacu Poncjusza Piłata.

Architekci stworzyli niezwykłe wnętrze. W centralnej części umieszczono monumentalne, dwubiegowe schody prowadzące do ołtarza przedstawiającego Więzienie Chrystusa. Pod schodami znajdowała się grota symbolizująca Grób Pański, wykorzystywana podczas liturgii Wielkiego Tygodnia. Wierni pokonywali schody na kolanach jako akt pokuty i modlitwy.

Po rozbiorach znaczenie kaplicy stopniowo malało. Pod koniec XIX wieku kryptę przekształcono w reprezentacyjny dom przedpogrzebowy. Było to miejsce bardzo prestiżowe – właśnie stąd wyruszały kondukty pogrzebowe wielu znanych krakowian, między innymi Stanisława Wyspiańskiego.

W XXI wieku rozpoczęto kompleksową konserwację podziemi. W trakcie prac odkryto oryginalne XVIII-wieczne polichromie oraz elementy wyposażenia uznawane za jedne z najcenniejszych odkryć konserwatorskich ostatnich lat w Krakowie.

Ciekawostki

Największą sensacją było odkrycie 59 ukrytych nisz z relikwiami świętych. Znajdowały się one we wnętrzu schodów prowadzących do ołtarza. Historycy wiedzieli z dawnych dokumentów, że relikwie powinny tam być, jednak przez niemal trzy stulecia nikt nie potrafił ich odnaleźć. Odkrycia dokonano dopiero podczas prac konserwatorskich w 2018 roku.

Szczególną wartość miały relikwie umieszczone pod trzema stopniami. Według źródeł znajdowały się tam cząstki Krzyża Świętego, natomiast pod pozostałymi stopniami przechowywano relikwie licznych męczenników i świętych.

Kaplica jest jednym z bardzo nielicznych przykładów zachowanych w Polsce Świętych Schodów z pełnym programem symbolicznym. Łączy w sobie schody pokutne, ołtarz Więzienia Chrystusa oraz grotę Grobu Pańskiego, tworząc swoistą przestrzeń do rozważania Męki Pańskiej.

Podczas renowacji odsłonięto także bogate barokowe malowidła ścienne, które przez dziesięciolecia ukrywały się pod późniejszymi warstwami tynku i farb. Ich odkrycie uznano za jedno z najważniejszych wydarzeń konserwatorskich w Krakowie w ostatnich latach.

Przez ponad sto lat krypta pełniła funkcję eleganckiej kaplicy przedpogrzebowej. Możliwość rozpoczęcia ceremonii właśnie tutaj była w Krakowie oznaką wysokiego prestiżu społecznego. Z tego miejsca w 1907 roku wyruszył kondukt pogrzebowy Stanisława Wyspiańskiego.

Do dziś podczas Triduum Paschalnego nawiązuje się do XVIII-wiecznej tradycji urządzania pod schodami symbolicznego Grobu Pańskiego. Dzięki temu kaplica zachowała nie tylko historyczny charakter, ale również swoją pierwotną funkcję liturgiczną.

Kaplica stanowi przykład barokowej architektury, w której wykorzystano iluzję przestrzeni i teatralność. Wierny schodzący do podziemi miał odnieść wrażenie uczestniczenia w ostatnich wydarzeniach z życia Chrystusa – od sądu u Piłata, poprzez uwięzienie, aż po złożenie do grobu. Taki sposób projektowania wnętrz był charakterystyczny dla sztuki kontrreformacji i miał silnie oddziaływać na emocje odwiedzających.

Obecnie w kaplicy działa  Galeria Krypta u Pijarów. Odbywają się tu wystawy i wernisaże. Na zdjęciach przedstawiam prace z wystawy „FORMY EKSPRESJI", poświęconej współczesnemu ekspresjonizmowi religijnemu