Fortyfikacje Zamościa – twierdza, która nigdy nie została zdobyta szturmem

Fortyfikacje Zamościa należą do najwybitniejszych osiągnięć nowożytnej sztuki fortyfikacyjnej w Europie. Gdy Jan Zamoyski zakładał miasto w 1580 roku, od początku planował je nie tylko jako reprezentacyjną rezydencję i ośrodek handlowy, ale również jako potężną twierdzę. Projekt systemu obronnego opracował włoski architekt Bernardo Morando, wykorzystując najnowocześniejsze rozwiązania tzw. szkoły nowowłoskiej. W kolejnych latach fortyfikacje udoskonalali wybitni inżynierowie wojskowi, m.in. Andrea dell'Aqua i Jan Michał Link.

Pierwsze wały ziemne zaczęto usypywać już w latach 80. XVI wieku. Następnie zastępowano je potężnymi murami ceglano-kamiennymi. Ostatecznie w 1618 roku Zamość otaczał system siedmiu bastionów połączonych kurtynami, szerokimi fosami oraz trzema głównymi bramami: Lubelską, Lwowską i Szczebrzeską. Dodatkową ochronę zapewniały naturalne rozlewiska rzek Łabuńki i Topornicy, które utrudniały dostęp od południa i zachodu.

Twierdza bardzo szybko zyskała opinię jednej z najnowocześniejszych i najlepiej ufortyfikowanych w Rzeczypospolitej. Jej największym atutem był bastionowy system obrony. Każdy bastion osłaniał sąsiedni, dzięki czemu atakujący znajdowali się pod ogniem z kilku stron jednocześnie. Takie rozwiązanie praktycznie eliminowało tzw. martwe pola ostrzału.

Twierdza, której nie zdobyto szturmem

Historia zamojskich fortyfikacji to pasmo skutecznych obron. W 1648 roku pod mury miasta dotarły wojska Bohdana Chmielnickiego. Po blisko dwóch tygodniach oblężenia Kozacy odstąpili od twierdzy. Jeszcze większą sławę przyniosły fortyfikacjom wydarzenia z okresu potopu szwedzkiego. W 1656 roku armiaKarola X Gustawa nie zdołała zdobyć Zamościa, który – obok Jasnej Góry i Gdańska – należał do nielicznych miejsc skutecznie opierających się Szwedom.

Kolejną próbą była wojna z Rosją w 1813 roku. Twierdza przez dziewięć miesięcy wytrzymywała oblężenie wojsk rosyjskich. Z tego okresu pochodzi jedna z największych numizmatycznych ciekawostek – z powodu braku pieniędzy wybito specjalne monety oblężnicze: srebrne dwuzłotówki i brązowe sześciogroszówki, którymi wypłacano żołd żołnierzom.

Podczas powstania listopadowego Zamość był ostatnią twierdzą Królestwa Polskiego, która skapitulowała. Dopiero po wielu miesiącach oblężenia załoga zgodziła się na poddanie miasta.

Rozbudowa w XIX wieku

Rozwój artylerii sprawił, że na początku XIX wieku twierdzę gruntownie zmodernizowano. Powstały ogromne ceglane nadszańce, galerie strzeleckie, kazamaty i nowe umocnienia ziemne. Najbardziej imponującym elementem stał się Bastion VII z monumentalnym nadszańcem, który pełnił jednocześnie funkcję koszar i stanowiska artyleryjskiego. Zamiast tradycyjnego dachu przykryto go grubą warstwą ziemi, zdolną wytrzymać ostrzał artyleryjski.

Niestety rozwój dział gwintowanych sprawił, że niewielka twierdza przestała odpowiadać wymaganiom nowoczesnej wojny. W 1866 roku car Aleksander II nakazał likwidację twierdzy. Mury wysadzano w powietrze, bastiony rozbierano, a cegłę wykorzystywano jako materiał budowlany. Ocalały jedynie niektóre fragmenty fortyfikacji oraz nadszańce.

Co można zobaczyć dzisiaj?

Najcenniejszym zachowanym fragmentem jest Twierdza Zamość, gdzie zrekonstruowano Bastion VII wraz z fragmentem kurtyny i fosy. Można tu spacerować po wałach obronnych, oglądać ustawione działa oraz zejść do podziemnych galerii.

Największą atrakcją jest Podziemna Trasa Turystyczna prowadząca przez kazamaty, galerie strzeleckie oraz wnętrze nadszańca. Liczy około pół kilometra długości i pozwala zobaczyć miejsca, do których dawniej dostęp mieli wyłącznie żołnierze. Zwiedzający przechodzą wąskimi korytarzami, mijają stanowiska artyleryjskie i poznają ewolucję fortyfikacji od XVII do XIX wieku.

W dawnym arsenale działa dziś Muzeum Fortyfikacji i Broni Arsenał Oddział Muzeum Zamojskiego. Wystawy prezentują historię twierdzy, rozwój uzbrojenia od XVI wieku aż po XX stulecie, broń białą, palną, armaty, mundury oraz wyposażenie żołnierzy. Sam budynek arsenału powstał około 1630 roku jako magazyn broni dla zamojskiej załogi.

Na Bastionie VI można natomiast zobaczyć odsłonięte podczas prac archeologicznych fragmenty XVII-wiecznych murów i tzw. słoniczoła – wyjątkowego elementu dawnych umocnień, który przez stulecia pozostawał ukryty pod ziemią.

Ciekawostki o fortyfikacjach

Jedną z największych dum Zamościa jest przekonanie, że twierdzy nigdy nie zdobyto bezpośrednim szturmem. Kolejne armie zmuszały jej obrońców do kapitulacji wyłącznie po długotrwałych oblężeniach lub z powodów politycznych.

Cały system murów miał około 2,4 kilometra długości, choć chronił stosunkowo niewielkie miasto o powierzchni zaledwie 24 hektarów. Dzięki temu obrona mogła szybko przerzucać siły pomiędzy bastionami.

Nadszaniec Bastionu VII to niezwykły przykład wojskowej architektury XIX wieku. W czasie pokoju służył jako koszary, lecz podczas oblężenia zamieniał się w potężną baterię artyleryjską. Działa ustawiano zarówno wewnątrz budowli, jak i na ziemnym stropie.

Legendy i opowieści

Według jednej z najbardziej znanych legend pod całym Starym Miastem istnieje rozległa sieć korytarzy łączących bastiony z pałacem Zamoyskich, arsenałem i kamienicami kupieckimi. W rzeczywistości część takich przejść rzeczywiście istnieje – są to wojskowe galerie i kazamaty – jednak legenda przypisuje im znacznie większy zasięg, niż potwierdzają badania archeologiczne.

Inna miejscowa opowieść mówi o duchach dawnych strażników, którzy podczas nocnych wart mieli pojawiać się na wałach twierdzy. Według przekazów ich sylwetki można było dostrzec szczególnie podczas mglistych poranków nad fosami. To typowa legenda związana z dawnymi twierdzami, która dodaje miejscu tajemniczej atmosfery, choć nie ma historycznego potwierdzenia.

Sztolnia Królowa Luiza - Zabrze

Sztolnia Królowa Luiza w Zabrzu to jeden z najciekawszych przykładów tego, jak przemysłowe dziedzictwo Górnego Śląska można zamienić w niezwykłą atrakcję turystyczną. Dziś jest częścią Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu i obejmuje zarówno zachowane wyrobiska dawnej kopalni Królowa Luiza, jak i sztolnię. Pod ziemią można zobaczyć autentyczne chodniki, urządzenia górnicze i fragmenty XIX-wiecznej infrastruktury, a nawet przepłynąć łodzią podziemnym kanałem.

Historia zabrzanskiej kopalni

Historia tego miejsca zaczęła się w 1791 roku. Po przejęciu Górnego Śląska przez Prusy zainteresowanie władz regionem gwałtownie wzrosło, przede wszystkim ze względu na znajdujące się tu złoża węgla. Właśnie wtedy powstała państwowa kopalnia Królewska, która dostarczała węgiel między innymi rozwijającemu się przemysłowi hutniczemu. W 1795 roku zainstalowano w niej maszynę parową – rozwiązanie wówczas niezwykle nowoczesne, które pozwalało skuteczniej radzić sobie z wodą zalewającą podziemne wyrobiska i zwiększać wydobycie.

W 1811 roku kopalnia otrzymała nazwę „Królowa Luiza” (Königin-Luise-Grube), na cześć pruskiej królowej Luizy, żony Fryderyka Wilhelma III. Z czasem stała się jednym z najważniejszych zakładów przemysłowych Górnego Śląska. Pod koniec XIX wieku była już ogromnym przedsiębiorstwem. W 1898 roku wydobycie osiągnęło około 3 milionów ton węgla rocznie. Kopalnia należała wówczas do najnowocześniejszych zakładów tego typu w Europie.

Sztolnia - wyjątkowy sposób transportu węgla

Najbardziej niezwykłym elementem całego kompleksu jest jednak sztolnia. Jej budowę rozpoczęto w 1799 roku. Powód był bardzo praktyczny: śląskie kopalnie nieustannie walczyły z wodą, która przedostawała się do podziemnych wyrobisk. Sztolnia miała odprowadzać wodę z kopalń, a jednocześnie umożliwiać transport wydobytego węgla. Budowa trwała aż 64 lata, a sztolnia osiągnęła ponad 14 kilometrów długości. Było to jedno z największych przedsięwzięć inżynieryjnych w historii europejskiego górnictwa węglowego.

Co ciekawe, węgiel nie był nią jedynie przewożony wozami. W części sztolni wykorzystywano transport wodny – łodzie płynęły podziemnym kanałem, zabierając ładunek. Dziś ten pomysł można sobie wyobrazić podczas jednej z największych atrakcji Sztolni Królowa Luiza: podziemnego spływu łodziami.

Sztolnia Królowa Luiza - tak wyglądała praca w kopalni

Sztolnia ma również swoją „mroczniejszą” stronę. Pod ziemią zachowała się przestrzeń, w której bardzo łatwo wyobrazić sobie warunki pracy dawnych górników: ciasne chodniki, ciemność, wilgoć, odgłosy pracujących urządzeń i świadomość, że nad głową znajduje się niejednokrotnie kilkadziesiąt metrów skał. Dzięki temu muzeum nie opowiada wyłącznie o historii techniki. Pokazuje również codzienność ludzi, którzy przez pokolenia pracowali w śląskich kopalniach.

Nowoczesne muzeum

Warto zwrócić uwagę na sam proces przemiany tego miejsca. Po zakończeniu działalności górniczej część podziemnych wyrobisk pozostawała niedostępna i stopniowo ulegała degradacji. Rewitalizacja była ogromnym przedsięwzięciem technicznym. Trzeba było między innymi usunąć tysiące ton zalegających odpadów, zabezpieczyć wyrobiska, stworzyć systemy wentylacji i bezpieczeństwa oraz poradzić sobie z wodą. Całość prac zakończyła się w 2018 roku, kiedy udostępniono turystom również trasę wodną. Rok później projekt rewitalizacji otrzymał prestiżową nagrodę Europa Nostra. 

Stanley Kubrick wystawa w MNK z 2014 roku

Wystawa „Stanley Kubrick”, prezentowana w Gmachu Głównym Muzeum Narodowego w Krakowie od 4 maja do 14 września 2014 roku, była jednym z najważniejszych wydarzeń kulturalnych tamtego roku w Polsce. Była to polska odsłona światowej ekspozycji przygotowanej przez Deutsches Filmmuseum we Frankfurcie nad Menem we współpracy z wdową po reżyserze Christiane Kubrick oraz Stanley Kubrick Archive. W ciągu dziesięciu lat przed przyjazdem do Krakowa wystawę obejrzało już blisko milion osób w takich miastach jak Berlin, Paryż, Rzym, Los Angeles czy São Paulo.

Polska edycja nie była jednak prostym powtórzeniem wcześniejszych prezentacji. Kuratorem krakowskiej odsłony został filmoznawca Rafał Syska, który przygotował autorski scenariusz ekspozycji. Zamiast tradycyjnego układu chronologicznego zwiedzający mogli poznawać twórczość Kubricka poprzez specjalnie zaprojektowane przestrzenie, wykorzystujące światło, muzykę, projekcje filmowe i scenografię. Dzięki temu wystawa bardziej przypominała podróż przez świat reżysera niż klasyczną muzealną ekspozycję.

Na wystawie znalazło się ponad tysiąc eksponatów. Można było zobaczyć oryginalne kostiumy, rekwizyty, scenariusze z odręcznymi notatkami Kubricka, fotografie z planów filmowych, listy, plakaty, nagrody, aparaty fotograficzne, kamery oraz modele dekoracji wykorzystywane podczas produkcji jego filmów. Pokazano także materiały dotyczące projektów, których reżyser nigdy nie zrealizował, pozwalając zajrzeć do jego warsztatu twórczego.

Szczególne miejsce zajmowały przedmioty związane z najsłynniejszymi filmami Kubricka. Zwiedzający mogli zobaczyć eksponaty z „2001: Odysei kosmicznej”, „Lśnienia”, „Mechanicznej pomarańczy”, „Full Metal Jacket”, „Barry'ego Lyndona”, „Spartakusa” czy „Oczu szeroko zamkniętych”. Oprócz oryginalnych kostiumów i rekwizytów przygotowano fragmenty scenografii oraz instalacje pozwalające poczuć atmosferę poszczególnych filmów.

Jednym z najciekawszych elementów ekspozycji było pokazanie Kubricka nie tylko jako reżysera, lecz także fotografa. Jeszcze jako nastolatek rozpoczął pracę dla magazynu „Look”, a doświadczenie zdobyte podczas fotografowania ludzi i ulic Nowego Jorku miało ogromny wpływ na jego późniejszy styl filmowy. Wystawa prezentowała wiele wczesnych fotografii, które pozwalały prześledzić rozwój jego niezwykłego wyczucia kompozycji i światła.

Organizatorzy przygotowali również bogaty program wydarzeń towarzyszących. Odbywały się wykłady filmoznawców, oprowadzania kuratorskie, warsztaty fotograficzne, projekcje filmów Kubricka, spotkania z twórcami oraz wydarzenia organizowane wspólnie z festiwalami filmowymi i instytucjami kultury. W Krakowie i Warszawie zorganizowano przeglądy filmów reżysera, a latem odbywały się także plenerowe pokazy jego dzieł.

Otwarcie wystawy zgromadziło tłumy zwiedzających. W inauguracji uczestniczyli Christiane Kubrick, wdowa po reżyserze, oraz Jan Harlan, wieloletni producent i szwagier Kubricka. Christiane Kubrick bardzo wysoko oceniła krakowską aranżację, określając ją jako wyjątkowo przejrzystą i robiącą ogromne wrażenie.

Wystawa odniosła duży sukces frekwencyjny i przyciągnęła wielu zagranicznych turystów. Podczas jej podsumowania dyrekcja Muzeum Narodowego podkreślała, że ekspozycja potwierdziła zainteresowanie publiczności wystawami poświęconymi wybitnym twórcom filmu. W opinii organizatorów oraz wielu krytyków była to jedna z najbardziej ambitnych i nowoczesnych wystaw filmowych, jakie kiedykolwiek pokazano w Polsce.

Stanley Kubrick życie i twórczość

Stanley Kubrick (1928–1999) należy do grona najwybitniejszych reżyserów w historii kina. Urodzony w Nowym Jorku, karierę rozpoczynał jako fotograf magazynu „Look”, co miało ogromny wpływ na jego późniejszy styl filmowy. Słynął z perfekcjonizmu, dbałości o każdy detal oraz wielomiesięcznych przygotowań do realizacji swoich filmów.

W ciągu ponad czterdziestu lat pracy stworzył zaledwie trzynaście pełnometrażowych filmów, jednak niemal każdy z nich uznawany jest za dzieło przełomowe. Kubrick nie ograniczał się do jednego gatunku – realizował filmy wojenne, science fiction, dramaty historyczne, horrory i satyry polityczne. Do jego najsłynniejszych dzieł należą „Ścieżki chwały”, „Dr Strangelove”, „2001: Odyseja kosmiczna”, „Mechaniczna pomarańcza”, „Barry Lyndon”, „Lśnienie”, „Full Metal Jacket” oraz „Oczy szeroko zamknięte”.

Twórczość Kubricka wyróżniała się nowatorskimi rozwiązaniami technicznymi, niezwykłą stroną wizualną i odważnym podejmowaniem tematów związanych z naturą człowieka, przemocą, wojną, władzą oraz rozwojem technologii. Jego filmy często prowokowały dyskusje i budziły kontrowersje, ale jednocześnie wyznaczały nowe kierunki rozwoju sztuki filmowej. Dziś Stanley Kubrick uznawany jest za jednego z najbardziej wpływowych twórców XX wieku, a jego dzieła niezmiennie inspirują kolejne pokolenia reżyserów i widzów.