Zamek w Niedzicy

Zamek w Niedzicy to węgierski zamek położony malowniczo na stromym wzgórzu nad Jeziorem Czorsztyńskim. Przez wieki był nie tylko warownią graniczną, ale też świadkiem wielkich ambicji, dramatów rodowych i jednej z najsłynniejszych polskich legend o inkaskim skarbie.

Zamek w Niedzicy - historia

Początki zamku sięgają pierwszej połowy XIV wieku. Warownię wzniesiono z inicjatywy węgierskich możnowładców, ponieważ Niedzica leżała wówczas na granicy Królestwa Węgier i Królestwa Polskiego. To położenie determinowało jej los przez kolejne stulecia. 

Zamek miał strzec ważnego szlaku handlowego prowadzącego z Węgier do Polski i kontrolować ruch kupców, wojska oraz dyplomatów. Najstarszą częścią budowli był zamek górny, o charakterze typowo obronnym, z potężnymi murami i basztą, z której można było obserwować dolinę Dunajca.

W XV wieku Niedzica przeszła w ręce możnego rodu Berzeviczych, którzy nadali jej bardziej reprezentacyjny charakter. To wtedy powstały kolejne zabudowania, a surowa twierdza zaczęła stopniowo zmieniać się w rezydencję możnowładczą. Zamek, choć wciąż pełnił funkcje obronne, stawał się też miejscem wygodniejszym do życia, z komnatami ogrzewanymi kominkami i salami przeznaczonymi na przyjęcia. Właściciele często się zmieniali, a każdy z nich pozostawiał po sobie ślad w architekturze i wystroju.

Szczególnie burzliwy był XVII wiek, gdy zamek trafił w ręce rodu Horváthów. To z tym okresem wiążą się liczne opowieści o konfliktach rodzinnych, zdradach i gwałtownych śmierciach. Niedzica nie uniknęła także skutków wojen, które przetaczały się przez Europę Środkową. Choć nigdy nie została zdobyta w spektakularnym oblężeniu, to jednak kilkukrotnie była niszczona i odbudowywana, co widać do dziś w jej niejednorodnej bryle.

Po pierwszym rozbiorze Polski zamek nadal znajdował się po stronie węgierskiej, a dopiero po I wojnie światowej, w 1920 roku, Niedzica została oficjalnie włączona do terytorium odrodzonej Rzeczypospolitej. Był to moment symboliczny, bo przez stulecia Dunajec wyznaczał granicę, a zamek pełnił rolę strażnika obcego państwa. W XX wieku budowla stopniowo traciła znaczenie militarne i popadała w zaniedbanie, aż wreszcie podjęto decyzję o jej restauracji i udostępnieniu zwiedzającym.

Legendy niedzickiego zamku

Największą sławę przyniosła zamkowi legenda o inkaskim skarbie. Według popularnej opowieści jeden z właścicieli Niedzicy, Sebastian Berzeviczy, miał w XVIII wieku poślubić Indiankę z rodu Inków w Peru. Ich potomek rzekomo przywiózł do Europy część inkaskiego skarbu oraz tajemniczy kipu, czyli węzełkowy zapis, który miał wskazywać miejsce ukrycia złota. Historia nabrała rumieńców po II wojnie światowej, gdy w zamku odnaleziono właśnie taki kipu. Choć badacze do dziś podchodzą do sprawy z dużą rezerwą, a istnienie skarbu nigdy nie zostało potwierdzone, legenda skutecznie rozpala wyobraźnię i przyciąga do Niedzicy wielu turystów.

Z zamkiem wiąże się także mroczna opowieść o Białej Damie, czyli duchu Brunhildy Berzeviczy. Według legendy została ona zamordowana przez własnego męża, który zazdrośnie strzegł rodzinnych tajemnic. Jej duch ma do dziś błąkać się po zamkowych korytarzach, szczególnie nocą, a niektórzy zwiedzający twierdzą, że czują nagły chłód lub słyszą kroki tam, gdzie nie ma żywej duszy.

Ciekawostką jest fakt, że Zamek w Niedzicy odegrał ważną rolę w polskiej kulturze popularnej. To tutaj kręcono zdjęcia do serialu „Janosik”, który dla wielu widzów stał się kultowym obrazem Podhala. Malownicze mury i surowe wnętrza doskonale oddawały klimat zbójnickich legend, a zamek na trwałe zapisał się w zbiorowej wyobraźni jako sceneria filmowych przygód.

Dziś Zamek Dunajec jest jednym z najlepiej zachowanych zamków w południowej Polsce. Jego wnętrza kryją muzealne ekspozycje, dawne meble, broń i dokumenty, które pozwalają lepiej zrozumieć życie dawnych mieszkańców. Z tarasów rozciąga się zapierający dech widok na Jezioro Czorsztyńskie i ruiny zamku w Czorsztynie po drugiej stronie wody, co tworzy jeden z najbardziej rozpoznawalnych krajobrazów regionu.

Ostatni właściciele zamku

Ostatnimi prywatnymi właścicielami Zamku w Niedzicy była węgierska rodzina Salamonów – ród arystokratyczny, który posiadał warownię od połowy XIX wieku. To właśnie hrabina Ilona Betheln Salamon wraz z dziećmi opuściła zamek w 1943 roku, kiedy front II wojny światowej zbliżał się do tych terenów i sytuacja militarna stawała się niebezpieczna. Rodzina opuściła go dwa lata przed wkroczeniem Armii Czerwonej na te tereny. Po wojnie zamek został przejęty przez polskie władze i stał się własnością państwa.

Stowarzyszenie Historyków Sztuki

Po drugiej wojnie światowej zamek był zniszczony i wymagał restauracji. Od lat 50. XX wieku jego opiekę i zarządzanie przejęło Stowarzyszenie Historyków Sztuki. To właśnie to stowarzyszenie dba o ochronę zabytku, prowadzi prace konserwatorskie oraz rozwija muzealną funkcję obiektu, udostępniając go zwiedzającym. Dzięki ich staraniom zostały odrestaurowane wnętrza i urządzono w nich ekspozycje historyczne, które opowiadają o dziejach zamku i regionu.

 Jezioro Czorsztyńskie

Jezioro Czorsztyńskie, oficjalnie nazywane Zbiornikiem Czorsztyńskim im. Gabriela Narutowicza, jest jednym z najmłodszych, a zarazem najbardziej malowniczych akwenów w Polsce. Leży w dolinie Dunajca, pomiędzy Pieninami a Gorcami, a jego tafla rozciąga się między ruinami zamku w Czorsztynie i warownią w Niedzicy. Choć dziś wydaje się naturalnym elementem krajobrazu, jego historia jest stosunkowo krótka i nierozerwalnie związana z ingerencją człowieka.

Pomysł budowy zapory na Dunajcu pojawił się już na początku XX wieku, kiedy region regularnie nawiedzały katastrofalne powodzie. Dunajec potrafił wówczas zniszczyć wsie, pola uprawne i infrastrukturę aż po dolny bieg rzeki. Przez dziesięciolecia projekt wzbudzał kontrowersje – obawiano się zniszczenia krajobrazu, utraty zabytków i przesiedleń ludności. Ostatecznie decyzję podjęto w drugiej połowie XX wieku, a budowę zapory w Niedzicy rozpoczęto w latach 70. XX wieku. Zbiornik napełniono wodą w 1997 roku.

Jezioro Czorsztyńskie - zalano wsie, przesiedlono ludzi

Część dawnych wsi, pól i dróg znalazła się pod wodą, a mieszkańców przesiedlono w nowe miejsca. Jednocześnie zbiornik spełnił swoją podstawową funkcję – ochronę przeciwpowodziową. Dzięki zaporze możliwe jest regulowanie przepływu Dunajca i ochrona terenów położonych niżej, w tym Nowego Sącza i Tarnowa. Drugą ważną rolą jeziora jest produkcja energii elektrycznej w elektrowni wodnej w Niedzicy, a trzecią – retencja wody i poprawa warunków hydrologicznych w regionie.

Zamki w Niedzicy i Czorsztynie

Z czasem Jezioro Czorsztyńskie stało się również magnesem turystycznym. Widok średniowiecznych zamków odbijających się w spokojnej tafli wody należy dziś do najbardziej rozpoznawalnych pejzaży Małopolski. Akwen przyciąga żeglarzy, kajakarzy i miłośników sportów wodnych, a wokół jeziora poprowadzono popularną trasę rowerową, uchodzącą za jedną z najpiękniejszych w Polsce.

Ruiny zamku w Czorsztynie zostały specjalnie zabezpieczone przed zalaniem i osunięciami gruntu, ponieważ wcześniej znajdowały się znacznie wyżej nad nurtem rzeki. Z kolei zamek w Niedzicy zyskał jeszcze większą sławę dzięki legendzie o inkaskim skarbie, który rzekomo miał być ukryty przez potomków południowoamerykańskich władców właśnie w jego murach – dziś panorama jeziora tylko wzmacnia aurę tajemnicy wokół tej opowieści.

Mało kto zdaje sobie sprawę, że poziom wody w Jeziorze Czorsztyńskim regularnie się zmienia. W okresach suchych bywa on obniżany, odsłaniając fragmenty dawnych dróg, fundamentów i tarasów rzecznych, co przypomina, że pod wodą kryje się zatopiony krajobraz sprzed 1997 roku. Zbiornik pełni również ważną funkcję ekologiczną – stał się ostoją dla wielu gatunków ptaków wodnych i miejscem tarła ryb, a jego obecność wpłynęła na lokalny mikroklimat, łagodząc skrajne temperatury.

Jezioro Czorsztyńskie jest więc przykładem miejsca, w którym nowoczesna inżynieria, trudna historia społeczna i wyjątkowe walory krajobrazowe splatają się w jedną opowieść. Choć powstało z konieczności i wzbudzało sprzeczne emocje, dziś trudno wyobrazić sobie Pieniny bez błękitnej wstęgi wody, nad którą czuwają dwa średniowieczne zamki.

Zamek na Wawelu - mapping

 Zamek na Wawelu - mapping "Blask historii"

Od 28 grudnia każdego popołudnia, od godziny 16.00 Zamek Królewski na Wawelu zaprasza na pokaz świetlny "Blaski historii - przeżyj królewską opowieść". Pokazy są bezpłatne i odbywają się w dwóch językach — po polsku i po angielsku.

Ten niezwykły spektakl iluminacji świetlnej to podróż przez najważniejsze wątki wawelskiej historii — od królewskich arrasów Zygmunta Augusta, przez Zbrojownię i Skarbiec Koronny, po tajemnicze Międzymurze i złoty wiek Jagiellonów.

Pokazy będą odbywać się do 6 stycznia na dziedzińcu arkadowym wawelskiego zamku.