Matera - dawniej "hańba Włoch", dzisiaj "miasto tysiąca świateł"

Matera to miasto położone w regionie Bazylikata na południu Włoch. Należy do najstarszych nieprzerwanie zamieszkanych miast świata. Jej historia liczy co najmniej 8–9 tysięcy lat, a niektórzy badacze uważają, że ludzie osiedlali się tu już w epoce kamienia.

Najbardziej charakterystycznym elementem miasta są tzw. „Sassi” – dzielnice wykute w skale wapiennej. Domy, magazyny, kościoły, a nawet całe ulice powstawały poprzez wydrążenie wnętrz w skale. Dziś są symbolem miasta, ale jeszcze w połowie XX wieku uznawano je za przykład skrajnej biedy.

W latach 50. XX wieku rząd włoski zdecydował o przesiedleniu około 15 tysięcy mieszkańców z jaskiń do nowoczesnych osiedli. Warunki życia były bardzo trudne – wiele rodzin mieszkało razem ze zwierzętami, a bieżąca woda była rzadkością. Materę nazywano wówczas „hańbą Włoch”.

Paradoksalnie to właśnie dawne ubóstwo uratowało historyczną zabudowę. Gdy mieszkańcy opuścili Sassi, nie doszło do ich modernizacji ani wyburzeń. W latach 80. rozpoczęto szeroko zakrojone prace konserwatorskie, a w 1993 roku historyczne centrum wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W 2019 roku Matera została Europejską Stolicą Kultury. Sassi di Matera

Matera bywa nazywana „drugim Betlejem” lub „Jerozolimą Zachodu”. Surowy, skalny krajobraz sprawia, że filmowcy chętnie wykorzystują ją jako plan zdjęciowy dla produkcji osadzonych w czasach biblijnych.

Miasto zagrało Jerozolimę w wielu słynnych filmach. Kręcono tu między innymi Pasję, Ewangelię według św. Mateusza oraz fragmenty filmu Nie czas umierać.

Na terenie Matery znajduje się ponad 150 skalnych kościołów. Wiele z nich ozdobiono średniowiecznymi freskami wykonanymi przez mnichów bizantyjskich, którzy schronili się tutaj przed prześladowaniami na Wschodzie. Szczególnie interesujące są świątynie ukryte w wąwozach i jaskiniach otaczających miasto.

Jedną z najbardziej niezwykłych budowli jest Palombaro Lungo – ogromna podziemna cysterna znajdująca się pod głównym placem miasta. Ten skomplikowany system gromadzenia deszczówki przez stulecia zapewniał mieszkańcom wodę w suchym regionie Bazylikaty.

Legendy skalnego miasta

Matera ma również swoje legendy. Jedna z nich opowiada o tajemniczych podziemnych tunelach biegnących pod całym miastem i łączących najważniejsze kościoły oraz pałace. Część takich przejść rzeczywiście istnieje, choć wiele pozostaje niezbadanych.

Wieczorem Matera zmienia się nie do poznania. Oświetlone domy wykute w skałach sprawiają wrażenie ogromnej kamiennej szopki bożonarodzeniowej. Z tego powodu Włosi często określają ją mianem „miasta tysiąca świateł”.

Ciekawostką jest także lokalna tradycja związana z chlebem. Słynny „Pane di Matera” ma charakterystyczny kształt przypominający górski szczyt i od wieków wypiekany jest według tradycyjnych receptur. Chleb ten stał się jednym z kulinarnych symboli całej Bazylikaty.

Domki trulli z Alberobello, Włochy 

Trulli (liczba pojedyncza: trullo) to najbardziej charakterystyczne domy włoskiej Apulii. Największe ich skupisko znajduje się w miejscowości Alberobello, której historyczna zabudowa została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Są to niezwykłe kamienne domy o bielonych ścianach i stożkowych dachach przypominających bajkowe chatki.

Historia bajkowych domów

Historia trulli sięga co najmniej XIV–XV wieku, choć sama technika budowy z kamienia bez użycia zaprawy jest znacznie starsza i była stosowana w basenie Morza Śródziemnego od tysiącleci. Pierwotnie trulli służyły jako schronienia dla rolników, magazyny na narzędzia, stajnie lub sezonowe domostwa. Z czasem zaczęto budować w nich stałe mieszkania.

Istnieje również popularna legenda związana z podatkami. Według niej lokalni właściciele nakazywali wznoszenie domów bez zaprawy murarskiej, ponieważ można je było szybko rozebrać przed przybyciem poborców podatkowych z Neapolu. Dzięki temu osada mogła wyglądać na tymczasową i uniknąć części opłat. Historycy nie są zgodni, jak duże znaczenie miała ta praktyka, ale opowieść ta jest do dziś powtarzana przez mieszkańców i przewodników.

Ich konstrukcja wynikała przede wszystkim z warunków naturalnych. Apulia jest regionem wapiennym, pełnym kamieni wydobywanych podczas przygotowywania pól pod uprawę. Zamiast usuwać materiał, mieszkańcy wykorzystywali go do budowy domów. Ściany powstawały z dwóch warstw kamienia wypełnionych gruzem, bez użycia cementu. Dzięki temu były niezwykle grube i dobrze izolowały wnętrze przed letnim upałem oraz zimowym chłodem.

Jak zbudowane są trulli i co znajduje się w środku?

Najbardziej charakterystycznym elementem jest dach. Składa się on z nakładających się na siebie kamiennych płyt tworzących stożek. Na szczycie umieszczano ozdobny zwornik, często będący swoistym „podpisem” budowniczego. Na wielu dachach malowano także symbole religijne lub magiczne, które miały chronić domowników przed nieszczęściem.

Wnętrze tradycyjnego trullo jest zwykle niewielkie. Najstarsze budynki składały się z jednego pomieszczenia przykrytego stożkowym dachem. W grubości murów znajdowały się wnęki służące jako szafki i schowki. W centrum życia rodzinnego był kominek, który ogrzewał dom i służył do przygotowywania posiłków. Często pod podłogą znajdowała się cysterna na wodę deszczową, ponieważ w regionie brakowało naturalnych źródeł.

W większych trulli kilka stożków łączono ze sobą. Jeden „stożek” mógł mieścić sypialnię, drugi kuchnię, a trzeci pomieszczenie gospodarcze. Z zewnątrz wyglądały jak grupa połączonych ze sobą kamiennych kopuł. W gospodarstwach znajdowały się także piec do wypieku chleba, stajnia i magazyny na oliwę lub wino.

Ciekawostką jest fakt, że mimo bardzo prostej konstrukcji wiele trulli jest zamieszkanych do dziś. Współcześnie część z nich przekształcono w pensjonaty, restauracje i domy wakacyjne. Ich grube kamienne ściany nadal zapewniają naturalną klimatyzację, dzięki czemu nawet podczas apulijskich upałów wnętrza pozostają przyjemnie chłodne.

Dziś trulli są symbolem Apulii i należą do najbardziej rozpoznawalnych przykładów architektury ludowej w Europie. Ponad 1500 takich budynków zachowało się w Alberobello

Positano i Atrani, Włochy

Positano na wybrzeżu Amalfi to dziś jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc we Włoszech, ale jego historia i legenda są dużo starsze niż instagramowe widoki. Przez wieki była to raczej uboga, rybacka osada, ukryta w stromych zboczach gór Lattari i trudno dostępna od strony lądu. Dopiero XX wiek przyniósł jej „odkrycie” przez artystów i podróżników.

Z kolei Atrani to najmniejsze miasteczko we Włoszech pod względem powierzchni – zajmuje zaledwie około 0,12 km². Położone jest na Wybrzeżu Amalfitańskim, zaledwie kilka minut spacerem od Amalfi. Przez wieki było spokojną osadą rybacką i miejscem zamieszkania mieszkańców pobliskiego Amalfi. Dzięki temu zachowało autentyczny charakter z wąskimi, sklepionymi uliczkami, schodami i bielonymi domami wspinającymi się po zboczu skał.

Sercem miasteczka jest malowniczy plac z kościołem św. Salwatora (Chiesa di San Salvatore de' Birecto), gdzie w średniowieczu odbywały się ceremonie koronacji dożów Republiki Amalfi. Atrani, choć niewielkie, znalazło się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO jako część Wybrzeża Amalfitańskiego i do dziś uchodzi za jedno z najbardziej klimatycznych, a jednocześnie najmniej zatłoczonych miejsc w regionie.

Positano - miasteczko literatów i filmowców

Jedna z najbardziej znanych ciekawostek literackich związana jest z amerykańskim pisarzem Johnem Steinbeckiem, który odwiedził Positano w 1953 roku. Napisał wtedy słynny esej, w którym stwierdził, że miejsce „nie jest prawdziwe, dopóki się tam nie pojedzie, a potem staje się prawdziwsze niż rzeczywistość”. W tamtym czasie miasteczko było niemal puste i żyło własnym, spokojnym rytmem – co dziś brzmi niewiarygodnie.

Positano od dawna przyciągało też artystów i ludzi filmu. Bywali tu m.in. Sophia Loren i Franco Zeffirelli, którzy szukali tu ucieczki od zgiełku Rzymu i Riviery. W latach 50. i 60. region Amalfi stał się symbolem włoskiego „dolce vita”, czyli życia pełnego słońca, wolności i lekkiego luksusu.

Legendy Amalfi

Jedna z lokalnych legend tłumaczących nazwę miasta mówi o cudownej ikonie Madonny. Według opowieści piracki statek przewoził obraz Matki Boskiej, gdy nagle załoga usłyszała głos: „Posa, posa!” – czyli „odłóż mnie tutaj”. Gdy tylko ikona została wyładowana na brzeg, morze się uspokoiło. Od tego okrzyku miała powstać nazwa Positano. To typowa dla regionu legenda, łącząca religię, morze i przypadek.

Inna, bardziej mityczna opowieść łączy wybrzeże Amalfi z syrenami znanymi ze starożytnych mitów greckich. Według dawnych wierzeń żeglarze przepływający w pobliżu klifów słyszeli ich śpiew i tracili orientację na morzu. Niektórzy lokalni rybacy wierzyli jeszcze w XIX wieku, że spokojne zatoki wokół Positano są „miejscem odpoczynku syren”, które nocą wychodzą na skały.

Ciekawostką jest też sama architektura miasteczka. Domy w Positano budowano „jedne na drugich”, bo brakowało płaskiego terenu. Dzięki temu miasto wygląda jak pionowa mozaika kolorów, a w przeszłości jedynym wygodnym sposobem przemieszczania się były strome schody i łodzie.

Współcześnie Positano stało się ikoną włoskich wakacji, ale jego klimat wciąż opiera się na dawnym kontraście: z jednej strony luksus i turystyka, z drugiej – bardzo stare opowieści o morzu, które potrafiło dawać życie, ale też je odbierać

Most Świętego Anioła w Rzymie

Ponte Sant'Angelo to jeden z najbardziej malowniczych mostów w Rzymie. Łączy centrum miasta z Zamkiem Świętego Anioła. Choć dziś zachwyca turystów rzeźbami i widokiem na Tyber, jego historia sięga czasów starożytnych i pełna jest niezwykłych opowieści.

Most Świętego Anioła - historia

Most został zbudowany w II wieku n.e. na polecenie cesarza Hadriana i pierwotnie nosił nazwę Pons Aelius. Służył jako reprezentacyjne przejście prowadzące do mauzoleum cesarza, które z czasem przekształcono w twierdzę – dzisiejszy Zamek Świętego Anioła. Był to więc nie tylko most użytkowy, ale także część monumentalnego założenia cesarskiego, podkreślającego potęgę Rzymu.

Obecna nazwa mostu wiąże się z legendą z VI wieku. Podczas straszliwej epidemii dżumy papież Grzegorz I Wielki miał ujrzeć na szczycie mauzoleum archanioła chowającego miecz do pochwy – znak, że zaraza ustępuje. Na pamiątkę tego wydarzenia most i zamek otrzymały nazwę „Świętego Anioła”.

Most Świętego Anioła

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów mostu są rzeźby aniołów, które dziś zdobią jego balustrady. Powstały w XVII wieku według projektu Gian Lorenzo Berniniego i jego uczniów. Każdy anioł trzyma narzędzie Męki Pańskiej – krzyż, gwoździe czy koronę cierniową. Co ciekawe, dwa anioły zaprojektowane osobiście przez Berniniego uznano za zbyt cenne, by wystawić je na zewnątrz – oryginały znajdują się w kościele, a na moście stoją ich kopie.

Most był również świadkiem mrocznych wydarzeń. W średniowieczu często wystawiano tu ciała straconych przestępców jako przestrogę dla mieszkańców. Przez wieki był to jeden z głównych punktów procesji i uroczystości religijnych, ale też miejsce, gdzie splatały się sacrum i brutalna rzeczywistość epoki.

Z Ponte Sant’Angelo wiąże się także wiele mniej znanych legend. Jedna z nich mówi, że nocą można tu spotkać duchy pielgrzymów, którzy zginęli w drodze do Rzymu podczas wielkich jubileuszy. 

Inna opowieść głosi, że w czasie pełni księżyca anioły „ożywają” i czuwają nad miastem, chroniąc je przed nieszczęściem.