Cerkiew Świętego Ducha w Wilnie, Litwa

Cerkiew Świętego Ducha w Wilnie jest jednym z najważniejszych miejsc prawosławia na Litwie, ale jej wygląd może zaskoczyć. Z zewnątrz przypomina raczej barokowy kościół katolicki niż prawosławną cerkiew. Ma plan krzyża łacińskiego, szeroką nawę, transept i wysoką kopułę, a jej architektura była silnie związana z charakterystycznym dla Wilna barokiem. Co ciekawe, świątynia przez całą swoją historię pozostawała prawosławna i nigdy nie została przejęta przez unitów.

Cerkiew Świętego Ducha - historia

Historia cerkwi zaczęła się w 1597 roku, kiedy w tym miejscu wzniesiono drewnianą świątynię ufundowaną przez Teodorę i Annę Wołowicz. Kilkadziesiąt lat później, w 1634 roku, zastąpiła ją murowana cerkiew. Budowla była jednak wielokrotnie niszczona przez pożary. Szczególnie dotkliwe były pożary z lat 1748–1749. Po nich świątynię odbudowano i przebudowano, a pracami kierował najwybitniejszy architekt wileńskiego późnego baroku – Jan Krzysztof Glaubitz.

Glaubitz pozostawił po sobie coś niezwykłego: wnętrze cerkwi wygląda niemal jak wnętrze XVIII-wiecznego kościoła katolickiego. Największe wrażenie robi ogromny, zielony ikonostas z lat 1753–1756, zaprojektowany właśnie przez Glaubitza. Zamiast typowej, stosunkowo płaskiej ściany ikonowej mamy tutaj rozbudowaną, wielokolumnową konstrukcję z licznymi ornamentami, przypominającą barokową nastawę ołtarzową. To jeden z najlepszych przykładów przenikania się tradycji prawosławnej i architektury wileńskiego baroku.

Warto przyjrzeć się kolorystyce. Zieleń ikonostasu nie jest przypadkowa – w symbolice chrześcijańskiej wiąże się między innymi z życiem, nadzieją i odrodzeniem. Na tle zieleni szczególnie mocno wyróżniają się złocenia i ikony. W świątyni znajduje się także kilkanaście XIX-wiecznych obrazów autorstwa Iwana Trutniewa, jednego z ważniejszych malarzy związanych z Wilnem.

Antoni, Jan i Eustachy

Najbardziej niezwykła historia kryje się jednak pod ziemią.

Pod cerkwią znajduje się krypta związana z kultem trzech prawosławnych męczenników wileńskich: Antoniego, Jana i Eustachego. Według tradycji byli oni XIV-wiecznymi dworzanami wielkiego księcia litewskiego Olgierda, którzy przyjęli chrześcijaństwo w obrządku wschodnim. Za odmowę wyrzeczenia się wiary mieli zostać poddani torturom i straceni w 1347 roku.

I właśnie z nimi związana jest najbardziej przejmująca legenda cerkwi.

Według tradycji Antoni, Jan i Eustachy byli ludźmi z otoczenia księcia Olgierda. Kiedy odmówili uczestniczenia w pogańskich obrzędach, rozpoczęły się prześladowania. Antoniusz miał zostać stracony jako pierwszy, następnie Jan, a później Eustachy. Szczególnie okrutna miała być śmierć tego ostatniego. Według opowieści poddano go torturom ostatecznie także został powieszony.

Warto jednak zaznaczyć, że część szczegółów tej opowieści pochodzi z tradycji hagiograficznej, a nie ze współczesnych źródeł historycznych. Sama historia męczenników jest głęboko zakorzeniona w prawosławnej tradycji Wilna.

Z relikwiami związana jest kolejna niezwykła historia. Przez pewien czas były one ukrywane w podziemiach, prawdopodobnie w obawie przed grabieżą podczas działań wojennych. Według przekazów w 1814 roku szczątki odnaleziono. W połowie XIX wieku pod ikonostasem urządzono specjalną podziemną kaplicę, nazywaną „cerkwią jaskiniową”. Wyświęcono ją w 1851 roku.

Dzisiaj relikwie trzech męczenników znajdują się w głównej przestrzeni cerkwi, przed ikonostasem. Ich szczątki są wystawione w ozdobnym relikwiarzu. Według prawosławnej tradycji zachowanie ciał świętych, określane jako brak rozkładu lub ich mumifikacja, jest znakiem szczególnej świętości. To właśnie relikwie są jednym z głównych powodów, dla których do cerkwi przybywają pielgrzymi.

Z cerkwią związana jest też historia Józefa Siemaszki, pierwszego prawosławnego metropolity litewskiego. Jego grób znajduje się w podziemiach świątyni. Postać ta jest bardzo kontrowersyjna w historii Wilna i Litwy, ponieważ Siemaszko odegrał znaczącą rolę w likwidacji Kościoła unickiego na ziemiach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Cerkiew Świętego Ducha - wystrój

Ciekawostką jest również fakt, że cerkiew znajduje się w zespole klasztornym. Monaster Świętego Ducha przez stulecia był ważnym ośrodkiem życia religijnego, ale także kultury, nauki i oświaty. Przy monasterze działały szkoła i drukarnia. Wileńskie środowisko prawosławne odegrało zresztą znaczącą rolę w rozwoju piśmiennictwa cerkiewnosłowiańskiego.

Jest też ciekawy epizod związany z XIX wiekiem. W 1873 roku, w okresie nasilonej rusyfikacji, cerkiew przebudowano. Usunięto część wcześniejszych barokowych dekoracji fasady, między innymi falisty szczyt i woluty, a budowla otrzymała bardziej klasycystyczny wygląd. To właśnie dlatego dzisiejsza fasada jest znacznie bardziej surowa niż XVIII-wieczne wnętrze.

Ta różnica między zewnętrzem a wnętrzem jest chyba największą ciekawostką architektoniczną cerkwi. Na zewnątrz – klasycyzująca, dość surowa bryła. W środku – eksplozja baroku, złota, zieleni, ikon i dekoracji. Jest to efekt późniejszych przebudów, które częściowo zatarły pierwotny wygląd świątyni.

Katedra św. Patryka w Dublinie, Irlandia

Katedra św. Patryka w Dublinie należy do najważniejszych zabytków Irlandii i jest największą świątynią tego kraju. Jej historia sięga ponad 800 lat, a z budowlą związane są zarówno początki chrześcijaństwa w Irlandii, jak i losy jednej z najbardziej znanych postaci irlandzkiej literatury – Jonathana Swifta, autora „Podróży Guliwera”.

Historia katedry

Według tradycji właśnie w tym miejscu św. Patryk, patron Irlandii, miał w V wieku chrzcić nawróconych mieszkańców okolic Dublina przy źródle znajdującym się niegdyś obok świątyni. Z tego powodu miejsce uznano za szczególnie święte.

Pierwszy kościół powstał tutaj prawdopodobnie pod koniec XII wieku. W 1191 roku został podniesiony do rangi kolegiaty, a już kilkadziesiąt lat później rozpoczęto budowę monumentalnej gotyckiej katedry. Większość obecnego budynku pochodzi z XIII wieku i stanowi jeden z najlepszych przykładów architektury gotyckiej w Irlandii.

Przez stulecia świątynia była świadkiem najważniejszych wydarzeń w historii kraju. Odbywały się tu uroczystości państwowe, nabożeństwa związane z koronacjami monarchów oraz ceremonie upamiętniające ważne wydarzenia polityczne.

W XIX wieku katedra znajdowała się w złym stanie technicznym. Jej gruntowną renowację sfinansował sir Benjamin Lee Guinness, przedstawiciel słynnej rodziny browarników. Prace prowadzone w latach 1860–1865 uratowały budowlę przed postępującą degradacją. Dzięki temu dziś można podziwiać ją w niemal pełnej okazałości.

Architektura

Katedra św. Patryka reprezentuje styl gotyku anglo-normandzkiego. Budowla ma ponad 90 metrów długości, co czyni ją największą świątynią Irlandii.

Z zewnątrz uwagę zwraca masywna wieża z iglicą, przypory oraz ostrołukowe okna charakterystyczne dla gotyku. Mimo licznych przebudów zachowano średniowieczny charakter budowli.

Wnętrze zachwyca przestronnością. Wysokie sklepienia, kamienne filary oraz kolorowe witraże tworzą wyjątkową atmosferę. W nawie głównej znajdują się liczne pomniki, tablice pamiątkowe i herby rycerskie.

Szczególną uwagę zwraca Kaplica Najświętszej Marii Panny, uznawana za jedną z najpiękniejszych części katedry. Warto także zobaczyć bogato zdobione stalle chórowe oraz zabytkowe organy.

Ciekawostki

Jedna z najbardziej znanych legend związanych z katedrą opowiada o sporze między dwoma rodami – Butlerów i Fitzgeraldów. W 1492 roku podczas konfliktu jeden z rodów schronił się w kapitularzu. Aby doprowadzić do pojednania, przedstawiciel drugiego rodu wyciął otwór w drzwiach i podał przez niego rękę przeciwnikowi. Od tego wydarzenia pochodzi angielskie powiedzenie „to chance your arm”, oznaczające podjęcie ryzyka.

Katedra nie jest siedzibą biskupa Dublina. Choć jest najważniejszą świątynią Irlandzkiego Kościoła Anglikańskiego, funkcję katedry biskupiej pełni równocześnie także pobliska Katedra Chrystusowa. Jest to sytuacja wyjątkowa na skalę światową.

W świątyni znajduje się tzw. Drzewo Pamięci, poświęcone Irlandczykom poległym podczas I wojny światowej.

Dzwonnica katedry mieści jeden z najcięższych zestawów dzwonów w Irlandii. Ich koncerty można usłyszeć podczas najważniejszych uroczystości religijnych i państwowych.

W pobliżu katedry przez wiele stuleci znajdowała się święta studnia św. Patryka. Choć dziś nie jest już widoczna, to właśnie ona dała początek miejscu kultu, z którego wyrosła obecna świątynia.

Dla wielu odwiedzających największym zaskoczeniem jest fakt, że katedra św. Patryka nie jest katolicka. Po reformacji stała się świątynią Kościoła Irlandii (Church of Ireland), należącego do wspólnoty anglikańskiej, i pozostaje nią do dziś.

Kościół zamkowy w Malborku, Polska

Kościół zamkowy pw. Najświętszej Marii Panny jest jednym z tych miejsc na Zamku w Malborku, które łatwo przeoczyć, skupiając uwagę na monumentalnych murach, dziedzińcach i rezydencji wielkich mistrzów. A szkoda, bo właśnie tutaj można zobaczyć jedną z najbardziej niezwykłych realizacji średniowiecznej sztuki na terenie państwa krzyżackiego. Historia świątyni jest przy tym pełna paradoksów. Była symbolem potęgi zakonu, miejscem modlitwy i pochówku wielkich mistrzów, ale również świadkiem przemian, wojen i niemal całkowitego zniszczenia. To, co oglądamy dzisiaj, jest więc w pewnym sensie świątynią złożoną z kilku epok.

Pierwsza kaplica powstała tutaj pod koniec XIII wieku. Początkowo była znacznie skromniejsza niż późniejszy kościół. Prawdziwa kariera tego miejsca zaczęła się w 1309 roku, kiedy wielki mistrz Siegfried von Feuchtwangen przeniósł siedzibę Zakonu Krzyżackiego z Wenecji do Malborka. Zamek stał się wówczas stolicą państwa zakonnego, a niewielka kaplica przestała odpowiadać randze miejsca. Rozbudowano ją więc w monumentalną świątynię. Ostatecznie kościół został konsekrowany w 1344 roku.

Figura Madonny z Dzieciątkiem

Warto przy tym pamiętać, że średniowieczny Malbork wyglądał zupełnie inaczej, niż sugeruje jego dzisiejszy wizerunek. Obecnie kojarzymy zamek przede wszystkim z surową, czerwoną cegłą. W średniowieczu nie brakowało jednak kolorów. Kościół był bogato dekorowany, a jednym z najbardziej spektakularnych elementów całego kompleksu była ogromna figura Matki Bożej z Dzieciątkiem umieszczona w niszy na zewnętrznej ścianie prezbiterium.

.

Madonna miała ponad osiem metrów wysokości. Wykonano ją nie z kamienia, jak można by się spodziewać, lecz z zaprawy gipsowo-wapiennej z dodatkiem kruszywa. Następnie pokryto ją polichromią. Około 1400 roku figurę ozdobiono dodatkowo kolorową mozaiką wykonaną przez weneckich mistrzów. Była to jedna z największych średniowiecznych figur tego rodzaju w Europie. Jej wielkość sprawiała, że Madonna nie była tylko elementem wystroju kościoła. Stawała się częścią panoramy całego zamku.

I właśnie ta Madonna jest bohaterką jednej z najbardziej niezwykłych historii Malborka. Przez stulecia patrzyła z wysokości na zamek, aż w 1945 roku została zniszczona podczas walk. Z potężnej figury pozostały fragmenty. Przez dziesięciolecia pusta nisza przypominała o wojennej tragedii. Dopiero w 2016 roku, po przeprowadzeniu prac konserwatorskich, w miejscu dawnej figury pojawiła się jej rekonstrukcja. Dla wielu osób był to symboliczny powrót jednego z najbardziej charakterystycznych elementów średniowiecznego Malborka.

Złota Brama w Malborku

Jeszcze starszym elementem świątyni jest tak zwana Złota Brama. Powstała pod koniec XIII wieku i prowadzi do wnętrza kościoła. Jej nazwa nie oznacza jednak, że była wykonana ze złota. Chodzi o wyjątkowo bogatą dekorację. Na bramie pojawiają się motywy roślinne, fantastyczne stworzenia oraz przedstawienia o znaczeniu religijnym. Wśród nich znalazły się między innymi motywy związane z Sądem Ostatecznym oraz przypowieścią o Pannach Roztropnych i Nieroztropnych.

Dla człowieka średniowiecza nie była to jednak po prostu ozdobna brama. Każdy element miał swoje znaczenie. Wejście do kościoła było symbolicznym przejściem ze świata codziennego do przestrzeni sacrum. Fantastyczne stworzenia i sceny biblijne przypominały wiernym o grzechu, śmierci, zbawieniu i konieczności dokonywania właściwych wyborów. Można powiedzieć, że zanim przekroczyło się próg świątyni, otrzymywało się swoistą średniowieczną lekcję religii.

Kaplica św. Anny

Z kościołem wiąże się również historia ludzi, którzy znajdowali się na szczycie potęgi Zakonu Krzyżackiego. Pod prezbiterium znajduje się bowiem kaplica św. Anny, która pełniła funkcję kaplicy grobowej wielkich mistrzów. To właśnie tutaj chowano najwyższych dostojników zakonu. W średniowiecznym świecie miało to ogromne znaczenie. Wielki mistrz był jednocześnie przywódcą państwa i zakonnikiem, dlatego miejsce jego pochówku znajdowało się nie w reprezentacyjnej rezydencji, ale pod kościołem.

Jedna z najbardziej znanych legend związanych z Malborkiem mówi o podziemnych przejściach, które miały łączyć zamek z odległymi miejscami. W takich opowieściach pojawiają się tunele prowadzące nawet pod Nogatem. Historycy podchodzą do nich oczywiście z dużym dystansem. Zamek rzeczywiście posiadał rozbudowane piwnice, kanały i podziemne pomieszczenia, ale legenda o ogromnej sieci tajnych tuneli jest znacznie bardziej efektowna niż rzeczywistość. Tego typu opowieści powstawały zresztą wokół wielu średniowiecznych zamków.

Znacznie bardziej niezwykła jest natomiast historia samego kościoła, ponieważ przez pewien czas był on miejscem, w którym spotykały się różne epoki. Po przejęciu Malborka przez Polskę świątynia nadal pełniła funkcje religijne. W XVII wieku pojawili się tutaj jezuici, którzy przystosowali wnętrze do barokowej liturgii. W kościele pojawiły się nowe ołtarze i wyposażenie. Średniowieczna świątynia zaczęła więc stopniowo otrzymywać zupełnie nowy wystrój.

Później przyszedł XIX wiek i kolejna rewolucja w postrzeganiu zamku. Pruscy konserwatorzy zaczęli patrzeć na Malbork jako na jeden z najważniejszych zabytków niemieckiego średniowiecza. Rozpoczęto wielką akcję odbudowy. Jedną z kluczowych postaci był Konrad Steinbrecht, który poświęcił znaczną część życia na badanie i rekonstrukcję zamku.

Dzisiaj wiele fragmentów kościoła jest autentycznych, ale część została zrekonstruowana w XIX i XX wieku. Steinbrecht kierował się przekonaniem, że zamek powinien odzyskać możliwie średniowieczny wygląd. Nie zawsze oznaczało to zachowanie późniejszych warstw historycznych. W rezultacie dzisiejszy Malbork jest także dziełem XIX-wiecznej fascynacji gotykiem. To właśnie wtedy narodził się w dużej mierze jego obecny wizerunek.

Zniszczenie Malborka w 1945 roku

Największą tragedią dla kościoła okazał się jednak rok 1945. W czasie walk o Malbork zamek został ciężko uszkodzony. Kościół zamkowy znalazł się w samym środku działań wojennych. Zawaliły się sklepienia, zniszczone zostało prezbiterium, a ogromna figura Madonny rozpadła się. Świątynia, która przez ponad sześć stuleci przetrwała wojny, zmiany władców i przemiany religijne, została niemal obrócona w ruinę w ciągu kilku tygodni.

Przez kolejne dziesięciolecia kościół pozostawał w stanie dalekim od dawnej świetności. Odbudowa Malborka była ogromnym przedsięwzięciem, ale kościół nie od razu odzyskał swój dawny wygląd. Dopiero w XXI wieku rozpoczęto kompleksowe prace, których efektem była między innymi rekonstrukcja gotyckich sklepień. W 2016 roku wróciła także Madonna.

Dzisiaj stojąc przed kościołem, warto więc spojrzeć na jego ogromną figurę nie tylko jak na rekonstrukcję zabytku. To właściwie symbol całego Malborka. Oryginalna Madonna przetrwała ponad pięćset lat, zginęła podczas wojny, a następnie została odtworzona przez współczesnych rzemieślników. Jej historia jest niemal miniaturą dziejów całego zamku: wielkość, upadek, zniszczenie i próba odzyskania dawnej świetności.

Jest jeszcze jeden szczegół, który łatwo przeoczyć. Kościół zamkowy nie był odizolowaną świątynią stojącą gdzieś obok twierdzy. Był częścią organizmu Zamku Wysokiego. Tuż obok znajdowały się pomieszczenia, w których żyli i pracowali zakonnicy, kapitularz, krużganki oraz inne przestrzenie konwentu. W średniowieczu dźwięk modlitw, śpiewów i dzwonów mieszał się więc z codziennym życiem zakonników. Zamek nie był martwą twierdzą, lecz ogromnym klasztorem, w którym przez całą dobę toczyło się życie.

Może właśnie dlatego kościół NMP jest jednym z najlepszych miejsc, by zobaczyć prawdziwe oblicze Malborka. Za jego murami kryje się nie tylko historia Zakonu Krzyżackiego, ale również opowieść o średniowiecznej wierze, potędze, śmierci, sztuce i pamięci. Jest tu monumentalna Madonna, której niegdyś przypisywano niemal nadprzyrodzoną ochronę zamku, są grobowce wielkich mistrzów, tajemnicze podziemia i legendy o duchach. A nad tym wszystkim pozostaje świadomość, że część tego świata została zniszczona w 1945 roku i musiała zostać odtworzona niemal z ruin.