Barokowa Kaplica na wzgórzu Sivá Brada, Słowacja

Barokowa Kaplica Świętego Krzyża na wzgórzu Sivá Brada, Słowacja

Barokowa Kaplica Świętego Krzyża na wzgórzu Sivá Brada jest jednym z najbardziej malowniczych zabytków słowackiego Spisza. Położona na szczycie niezwykłego trawertynowego wzgórza, kilka kilometrów od Zamku Spiskiego i Spiskiej Kapituły, stanowi ważny cel pielgrzymek oraz element tzw. „Spiskiej Jerozolimy” – zespołu obiektów sakralnych nawiązujących do topografii Jerozolimy. Wzgórze, na którym stoi kaplica, jest jednocześnie cennym rezerwatem przyrody

Historia kaplicy

Kaplicę ufundował w 1675 roku prepozyt spiski Juraj Báršoň. Wybrano miejsce niezwykłe – szczyt aktywnego kopca trawertynowego, z którego od wieków wypływały mineralne źródła uważane przez miejscową ludność za posiadające właściwości lecznicze. Już od początku istnienia świątynia stała się celem pielgrzymek wiernych z całego Spisza.

W kronikach jezuitów ze Spiskiej Kapituły zachowały się wzmianki o wydarzeniach uznawanych za cudowne. Opisywano między innymi przypadki odzyskania wzroku przez osoby cierpiące na choroby oczu po obmyciu ich wodą wypływającą w pobliżu kaplicy. To właśnie te relacje przyczyniły się do wzrostu znaczenia sanktuarium w XVII i XVIII wieku.

W drugiej połowie XVIII wieku, około 1768 roku, kaplicę przebudowano i nadano jej elementy rokokowe. Mimo modernizacji zachowała swój pierwotny barokowy charakter. Przez kolejne stulecia była wielokrotnie odnawiana, lecz nie zmieniła swojego historycznego wyglądu.

Architektura

Kaplica jest niewielką, jednonawową budowlą w stylu barokowym. Prezbiterium zamknięto charakterystycznym półkolistym, niemal podkowiastym zakończeniem, spotykanym w niektórych świątyniach regionu Spisza. Wnętrze przykrywa sklepienie pruskie, natomiast elewację frontową podkreśla płytki ryzalit zwieńczony trójkątnym tympanonem. Nad wejściem znajduje się otwór, z którego podczas uroczystości religijnych głoszono kazania do pielgrzymów zgromadzonych przed świątynią.

W środku zachował się późnobarokowy ołtarz główny z przedstawieniem Kalwarii oraz XVIII-wieczny obraz „Złożenie Chrystusa do grobu”. Choć wnętrze jest skromne, jego wystrój dobrze oddaje charakter barokowej pobożności, skoncentrowanej na Męce Pańskiej.

Ciekawostki

Największą osobliwością jest samo wzgórze Sivá Brada. To około 25-metrowy kopiec trawertynowy, który geolodzy określają jako „żywy”. Dzięki stale wypływającej wodzie bogatej w węglan wapnia kopiec nieustannie się powiększa – jest to jedno z nielicznych takich miejsc w Europie.

Przez wiele lat na wzgórzu działał niewielki gejzer. Woda wytryskiwała na wysokość kilku metrów, jednak z czasem jego aktywność stopniowo osłabła. Obecnie można obserwować jedynie spokojne wypływy mineralnej wody, a podczas długotrwałych okresów suszy źródła mogą nawet czasowo zanikać.

Kaplica jest częścią wyjątkowego założenia krajobrazowego zwanego Spiską Jerozolimą. W XVII wieku rozmieszczono w okolicy kaplice i miejsca kultu w taki sposób, aby odzwierciedlały topografię Jerozolimy i Drogę Krzyżową. Dzięki temu pielgrzymi mogli symbolicznie odbyć pielgrzymkę do Ziemi Świętej bez opuszczania Spisza.

Przed kaplicą stoi wysoki krzyż, który stał się jednym z najbardziej charakterystycznych punktów widokowych w okolicy. Rozciąga się stąd panorama na Zamek Spiski, Spiską Kapitułę oraz rozległą Kotlinę Hornadzką.

Nazwa Sivá Brada, czyli „Siwa Broda”, według jednej z lokalnych interpretacji nawiązuje do jasnych nacieków trawertynowych tworzonych przez wodę bogatą w minerały. Spływające po zboczu osady przypominały mieszkańcom siwą brodę starca.

 Wisła Głębce  - betonowy kościół

Kościół pw. Znalezienia Krzyża Świętego w Wiśle-Głębcach należy do najbardziej niezwykłych świątyń Beskidu Śląskiego. Na pierwszy rzut oka wygląda jak tradycyjny drewniany kościół wpisujący się w górski krajobraz, jednak jest to tylko częściowo prawda. W rzeczywistości główną część świątyni wykonano z żelbetu, a drewno pełni głównie funkcję wykończeniową. To właśnie dlatego obiekt bywa nazywany „betonowym kościołem w Głębcach”.

Historia jego powstania sięga jeszcze okresu przed II wojną światową. Już w 1939 roku mieszkańcy rozwijającej się dzielnicy Głębce zaczęli zabiegać o budowę własnego kościoła. Wojna i późniejsze realia Polski Ludowej sprawiły jednak, że plany przez wiele lat pozostawały jedynie marzeniem. Dopiero pod koniec lat 70. XX wieku udało się rozpocząć realizację inwestycji.

Architektura "betonowego kościoła"

Najbardziej niezwykłym elementem całego przedsięwzięcia była decyzja o wykorzystaniu zabytkowej drewnianej wieży pochodzącej z dawnego kościoła w Połomii koło Jastrzębia-Zdroju. Wieża ta była częścią świątyni wzniesionej w 1575 roku. Po zniszczeniu starego kościoła podczas gwałtownej burzy w 1969 roku zachowała się właśnie wieża, którą postanowiono uratować. W 1981 roku została rozebrana, przewieziona do Wisły-Głębców i pieczołowicie zrekonstruowana na nowym miejscu.

Budowę nowej świątyni prowadzono w latach 1981–1983. Projekt opracowali architekci Piotr Wzorek i Marek Cempla, natomiast za rozwiązania konstrukcyjne odpowiadał Kazimierz Binek. Kościół został poświęcony 12 czerwca 1983 roku, a rok później erygowano parafię Znalezienia Krzyża Świętego.

Architektura świątyni jest wyjątkowym połączeniem nowoczesności i historyzmu. Od strony drogi uwagę przyciąga przede wszystkim wysoka, ponad trzydziestometrowa drewniana wieża o konstrukcji słupowej. Jej ciemne drewno i charakterystyczne proporcje sprawiają wrażenie, jakby cały kościół pochodził z XVI lub XVII wieku. To jednak architektoniczna iluzja.

Za zabytkową wieżą kryje się bowiem nowoczesna bryła wykonana z żelbetu. Konstrukcja została osadzona na masywnych murach oporowych, co było konieczne ze względu na położenie świątyni na stromym zboczu góry Kozińce. Beton pozwolił architektom stworzyć dużą przestrzeń liturgiczną, odporną na trudne warunki terenowe i klimatyczne. Następnie znaczną część elewacji obłożono drewnem, dzięki czemu kościół harmonijnie wpisał się w beskidzki krajobraz.

To właśnie kontrast między XVI-wieczną wieżą a XX-wieczną żelbetową konstrukcją stanowi największą wartość architektoniczną obiektu. Kościół jest przykładem udanego połączenia konserwacji zabytku z nowoczesnym budownictwem sakralnym. Zamiast tworzyć rekonstrukcję dawnego kościoła, architekci zdecydowali się na odważne zestawienie starego i nowego, dzięki czemu powstała budowla jedyna w swoim rodzaju.

Warto zwrócić uwagę także na lokalizację świątyni. Wznosi się ona na stoku nad doliną potoku Kopydło, przez co jest doskonale widoczna dla osób jadących drogą prowadzącą w stronę Kubalonki. Malownicze położenie sprawia, że kościół jest jednym z najbardziej charakterystycznych punktów tutejszego krajobrazu.

Krypta kościoła Ojców Pijarów, Kraków

Kaplica znajdująca się w podziemiach kościoła Ojców Pijarów w Krakowie należy do najbardziej niezwykłych, a jednocześnie najmniej znanych barokowych wnętrz miasta. Przez wiele lat pozostawała zamknięta i zapomniana, dopiero niedawne prace konserwatorskie przywróciły jej dawny blask, odsłaniając niezwykłe dekoracje oraz tajemnice ukryte od niemal trzystu lat.

Historia kaplicy

Podziemna kaplica została konsekrowana w 1733 roku jako Kaplica Świętych Schodów (Scala Sancta). Powstała w okresie, gdy w Europie dużą popularnością cieszyły się nabożeństwa pasyjne nawiązujące do rzymskich Świętych Schodów przy bazylice św. Jana na Lateranie. Ich ideą było symboliczne odtworzenie drogi, którą Jezus miał przejść do pałacu Poncjusza Piłata.

Architekci stworzyli niezwykłe wnętrze. W centralnej części umieszczono monumentalne, dwubiegowe schody prowadzące do ołtarza przedstawiającego Więzienie Chrystusa. Pod schodami znajdowała się grota symbolizująca Grób Pański, wykorzystywana podczas liturgii Wielkiego Tygodnia. Wierni pokonywali schody na kolanach jako akt pokuty i modlitwy.

Po rozbiorach znaczenie kaplicy stopniowo malało. Pod koniec XIX wieku kryptę przekształcono w reprezentacyjny dom przedpogrzebowy. Było to miejsce bardzo prestiżowe – właśnie stąd wyruszały kondukty pogrzebowe wielu znanych krakowian, między innymi Stanisława Wyspiańskiego.

W XXI wieku rozpoczęto kompleksową konserwację podziemi. W trakcie prac odkryto oryginalne XVIII-wieczne polichromie oraz elementy wyposażenia uznawane za jedne z najcenniejszych odkryć konserwatorskich ostatnich lat w Krakowie.

Ciekawostki

Największą sensacją było odkrycie 59 ukrytych nisz z relikwiami świętych. Znajdowały się one we wnętrzu schodów prowadzących do ołtarza. Historycy wiedzieli z dawnych dokumentów, że relikwie powinny tam być, jednak przez niemal trzy stulecia nikt nie potrafił ich odnaleźć. Odkrycia dokonano dopiero podczas prac konserwatorskich w 2018 roku.

Szczególną wartość miały relikwie umieszczone pod trzema stopniami. Według źródeł znajdowały się tam cząstki Krzyża Świętego, natomiast pod pozostałymi stopniami przechowywano relikwie licznych męczenników i świętych.

Kaplica jest jednym z bardzo nielicznych przykładów zachowanych w Polsce Świętych Schodów z pełnym programem symbolicznym. Łączy w sobie schody pokutne, ołtarz Więzienia Chrystusa oraz grotę Grobu Pańskiego, tworząc swoistą przestrzeń do rozważania Męki Pańskiej.

Podczas renowacji odsłonięto także bogate barokowe malowidła ścienne, które przez dziesięciolecia ukrywały się pod późniejszymi warstwami tynku i farb. Ich odkrycie uznano za jedno z najważniejszych wydarzeń konserwatorskich w Krakowie w ostatnich latach.

Przez ponad sto lat krypta pełniła funkcję eleganckiej kaplicy przedpogrzebowej. Możliwość rozpoczęcia ceremonii właśnie tutaj była w Krakowie oznaką wysokiego prestiżu społecznego. Z tego miejsca w 1907 roku wyruszył kondukt pogrzebowy Stanisława Wyspiańskiego.

Do dziś podczas Triduum Paschalnego nawiązuje się do XVIII-wiecznej tradycji urządzania pod schodami symbolicznego Grobu Pańskiego. Dzięki temu kaplica zachowała nie tylko historyczny charakter, ale również swoją pierwotną funkcję liturgiczną.

Kaplica stanowi przykład barokowej architektury, w której wykorzystano iluzję przestrzeni i teatralność. Wierny schodzący do podziemi miał odnieść wrażenie uczestniczenia w ostatnich wydarzeniach z życia Chrystusa – od sądu u Piłata, poprzez uwięzienie, aż po złożenie do grobu. Taki sposób projektowania wnętrz był charakterystyczny dla sztuki kontrreformacji i miał silnie oddziaływać na emocje odwiedzających.

Obecnie w kaplicy działa  Galeria Krypta u Pijarów. Odbywają się tu wystawy i wernisaże. Na zdjęciach przedstawiam prace z wystawy „FORMY EKSPRESJI", poświęconej współczesnemu ekspresjonizmowi religijnemu

Kościół Św. Trójcy w Kieżmarku - "Mała Kaplica Sykstyńska Spisza", Słowacja

W samym sercu słowackiego Spisza znajduje się jeden z najcenniejszych drewnianych kościołów Europy – Kościół Świętej Trójcy w Kieżmarku. Ta niezwykła świątynia, wpisana w 2008 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, jest jednym z najlepiej zachowanych tzw. kościołów artykularnych, czyli protestanckich świątyń budowanych na podstawie ograniczeń narzuconych przez władców Habsburgów.

Historia kościoła

Dzieje świątyni są nierozerwalnie związane z burzliwą historią reformacji na terenach dzisiejszej Słowacji. Po sejmie w Soproniu w 1681 roku protestanci otrzymali zgodę na wznoszenie kościołów, ale pod bardzo surowymi warunkami. Budowle musiały powstawać poza murami miejskimi, wyłącznie z drewna, bez wież i dzwonów oraz w określonym czasie. Takie świątynie nazwano później kościołami artykularnymi – od artykułów sejmowych regulujących ich budowę.

Pierwszy drewniany kościół w Kieżmarku powstał już w latach 1687–1688. Szybko jednak okazał się zbyt mały dla rozwijającej się wspólnoty ewangelickiej. W 1717 roku zdecydowano o budowie nowej, znacznie większej świątyni, którą – według przekazów – ukończono w zaledwie trzy miesiące. Finansowe wsparcie napłynęło z wielu krajów protestanckiej Europy, między innymi ze Szwecji i Danii, gdzie organizowano publiczne zbiórki na rzecz budowy kościoła.

W 2008 roku kościół został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako jeden z ośmiu drewnianych kościołów Karpat na Słowacji.

Architektura

Kościół jest wyjątkowym osiągnięciem XVIII-wiecznego ciesielstwa. Został wykonany głównie z drewna cisu i czerwonego świerku. Według tradycji podczas budowy nie użyto ani jednego metalowego gwoździa – elementy konstrukcji połączono drewnianymi kołkami i precyzyjnymi złączami ciesielskimi. Choć współcześni badacze wskazują, że w niektórych późniejszych naprawach wykorzystano metal, sama pierwotna konstrukcja rzeczywiście opiera się niemal wyłącznie na drewnie.

Plan świątyni ma kształt krzyża greckiego, co jest rzadkością w architekturze protestanckiej tego okresu. Z zewnątrz budowla sprawia wrażenie dość skromnej. Ściany pokryto gliniano-wapiennym tynkiem, dzięki czemu przypominały murowany kościół, choć cała konstrukcja pozostaje drewniana. Jedynie gontowy dach zdradza prawdziwy charakter budowli.

Wnętrze stanowi całkowite przeciwieństwo prostego wyglądu zewnętrznego. Zachwyca bogatą dekoracją barokową wykonaną niemal w całości z drewna. Ściany i stropy pokrywają liczne polichromie, złocenia oraz ornamenty roślinne. Centralnym elementem jest monumentalny ołtarz z przedstawieniem Ukrzyżowania oraz rzadko spotykaną rzeźbą Trójcy Świętej. Całość dopełniają piętrowe empory mogące pomieścić ponad 1500 wiernych.

Na szczególną uwagę zasługuje również zabytkowy organ z 1719 roku. Jest to jeden z najcenniejszych instrumentów tego typu w Europie Środkowej, a część jego piszczałek wykonano z drewna zamiast metalu.

Ciekawostki

Jedną z najbardziej niezwykłych cech świątyni jest tempo jej budowy. Ogromny kościół mogący pomieścić ponad półtora tysiąca osób powstał w ciągu zaledwie trzech miesięcy, co nawet dziś budzi podziw historyków architektury.

Kościół jest często określany mianem „Małej Kaplicy Sykstyńskiej Spisza”. To porównanie wynika z niezwykle bogatego, kolorowego wystroju wnętrza, który całkowicie zaskakuje odwiedzających spodziewających się surowej protestanckiej świątyni.

Obok kościoła zachował się niewielki murowany budynek z 1593 roku. Początkowo pełnił funkcję wcześniejszej świątyni, a po wybudowaniu obecnego kościoła został przekształcony w zakrystię.

Budowę wsparły protestanckie społeczności z całej Europy. Szczególnie aktywni byli wierni ze Skandynawii, a królowie Szwecji i Danii zachęcali swoich poddanych do finansowania inwestycji. Dzięki temu niewielki Kieżmark stał się symbolem międzynarodowej solidarności protestantów.

Choć świątynia powstała zgodnie z przepisami zabraniającymi budowy wież i dzwonnic, z czasem w jej sąsiedztwie wzniesiono wolnostojącą dzwonnicę, gdy ograniczenia religijne przestały obowiązywać.

Kościół Świętej Trójcy należy dziś do najlepiej zachowanych drewnianych świątyń Europy i jest jednym z najważniejszych zabytków Spisza. Stanowi niezwykłe świadectwo kunsztu XVIII-wiecznych cieśli, ale także przypomina o czasach, gdy architektura sakralna była kształtowana nie tylko przez potrzeby religijne, lecz również przez polityczne ograniczenia i walkę o wolność wyznania.

Kościół Św. Krzyża w Krakowie – gotycka perła z „palmowym” sklepieniem

 Kościół Świętego Krzyża w Krakowie – gotycka perła z „palmowym” sklepieniem

Tuż obok Teatru Słowackiego, przy placu Świętego Ducha, stoi jedna z najcenniejszych średniowiecznych świątyń Krakowa – Kościół Świętego Krzyża. Choć pozostaje nieco w cieniu Mariackiego czy katedry wawelskiej, historycy sztuki uznają ją za jeden z najczystszych przykładów gotyku w mieście.

Historia świątyni

Według tradycji pierwszy kościół w tym miejscu miał powstać pod koniec XII wieku z fundacji biskupa Pełki. Była to drewniana budowla służąca mieszkańcom rozwijającego się Krakowa. W połowie XIII wieku przy świątyni osadzono zakon duchaków, który prowadził szpital dla ubogich, pielgrzymów i chorych. Cały ten kompleks należał do najważniejszych ośrodków opieki społecznej średniowiecznego miasta.

Obecny murowany kościół zaczęto wznosić około 1300 roku. Najpierw powstało prezbiterium, a następnie charakterystyczna kwadratowa nawa. Budowa trwała etapami przez niemal dwa stulecia. W 1528 roku świątynię strawił pożar, po którym konieczna była odbudowa części wnętrza i sklepień. Kolejne restauracje przeprowadzano w XIX i XX wieku, dzięki czemu zachowała ona swój średniowieczny charakter.

Architektura

Kościół jest przykładem dojrzałego gotyku małopolskiego. Jego bryła zachwyca prostotą: składa się z kwadratowej ceglanej nawy oraz węższego, kamiennego prezbiterium nakrytego osobnym dachem. Nad zachodnią fasadą góruje masywna czworoboczna wieża zwieńczona wysokim hełmem.

Najbardziej niezwykłym elementem świątyni jest słynne sklepienie palmowe. Cały ciężar sklepienia nawy opiera się na jednym centralnym filarze, z którego rozchodzą się żebra przypominające liście palmy. Jest to rozwiązanie wyjątkowe nie tylko w Polsce, ale i w europejskiej architekturze gotyckiej. Filar symbolizuje Drzewo Życia, a rozchodzące się żebra – jego gałęzie.

W prezbiterium znajduje się późnogotyckie sklepienie sieciowe z XVI wieku. Wnętrze zdobią także polichromie rekonstruowane pod kierunkiem Stanisława Wyspiańskiego podczas prac konserwatorskich na przełomie XIX i XX wieku.

Co warto zobaczyć we wnętrzu?

Na uwagę zasługuje gotycka chrzcielnica z XV wieku, barokowy ołtarz główny oraz późnogotyckie malowidła ścienne. W kaplicy św. Andrzeja zachowało się średniowieczne przedstawienie Ukrzyżowania. W kościele znajduje się również lawaterz z 1581 roku, przeniesiony z nieistniejącego już kościoła Ducha Świętego; obecnie pełni funkcję kropielnicy.

Ciekawostki

Niewiele osób wie, że kościół był kiedyś częścią ogromnego kompleksu szpitalnego prowadzonego przez zakon duchaków. Obok znajdował się wielki kościół Ducha Świętego oraz zabudowania szpitalne. Większość z nich została rozebrana w XIX wieku, a po dawnym założeniu pozostała jedynie świątynia Świętego Krzyża.

W średniowieczu teren wokół kościoła zajmował cmentarz. Dzisiaj trudno to sobie wyobrazić, spacerując między teatrem a Plantami.

Na zewnętrznej ścianie prezbiterium od strony Plant znajduje się rzeźba przedstawiająca upadającego Chrystusa. Wykonał ją znany rzeźbiarz Jan Szczepkowski na początku XX wieku.

Kościół był miejscem ślubu Wojciecha Korfantego z Elżbietą Szprotówną w 1903 roku. Jedna z najważniejszych postaci walki o przyłączenie Górnego Śląska do Polski wybrała właśnie tę świątynię na zawarcie małżeństwa.

Dla wielu znawców architektury najcenniejszym skarbem kościoła nie są jednak ołtarze ani obrazy, lecz właśnie niezwykłe sklepienie palmowe. To ono sprawia, że świątynia Świętego Krzyża jest uznawana za jeden z najbardziej oryginalnych zabytków gotyckich w całej Polsce.