Collegium Novum - serce Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków

Spacerując krakowskimi Plantami, trudno przeoczyć monumentalny, ceglany gmach Collegium Novum. Charakterystyczna neogotycka budowla jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Uniwersytetu Jagiellońskiego, ale także ważnym świadkiem historii Krakowa. Za jej murami rozgrywały się wydarzenia związane z rozwojem polskiej nauki, walką o zachowanie narodowej tożsamości, a także jedną z najtragiczniejszych kart w dziejach krakowskiego środowiska akademickiego.

Dziś Collegium Novum jest siedzibą rektora i władz najstarszej polskiej uczelni. To tutaj odbywają się uroczystości akademickie, ważne spotkania i wydarzenia naukowe. Historia budynku jest jednak znacznie dłuższa i bardziej dramatyczna, niż mogłaby sugerować jego elegancka fasada.

Na miejscu dawnych burs akademickich

Collegium Novum stoi przy ulicy Gołębiej 24, w miejscu szczególnie ważnym dla historii krakowskiego uniwersytetu. Zanim powstał obecny gmach, znajdowały się tutaj dwie średniowieczne bursy: Jerozolimska i Filozofów. Były to domy akademickie, w których mieszkali studenci przybywający do Krakowa z różnych stron kraju i Europy.

Szczególną sławą cieszyła się Bursa Jerozolimska. Według tradycji jej fundatorem był kardynał Zbigniew Oleśnicki, a nazwa miała nawiązywać do jego niespełnionego ślubu pielgrzymki do Jerozolimy. Obie bursy zostały niemal całkowicie zniszczone podczas wielkiego pożaru w 1841 roku. Przez kolejne lata teren czekał na nowe zagospodarowanie.

Nowy gmach dla rozwijającej się uczelni

W drugiej połowie XIX wieku Uniwersytet Jagielloński przeżywał okres intensywnego rozwoju. Szczególne znaczenie miała uzyskana w Galicji autonomia, dzięki której uczelnia mogła powrócić do polskiego języka wykładowego i rozbudowywać swoją działalność naukową.

Dotychczasowe budynki nie wystarczały już na potrzeby rosnącej liczby studentów i profesorów. Potrzebna była nowa siedziba, która pomieściłaby pomieszczenia administracyjne, sale wykładowe oraz reprezentacyjne wnętrza władz uniwersytetu.

Projekt powierzono architektowi Feliksowi Księżarskiemu. Budowę prowadzono w latach 1883–1887. Uroczyste otwarcie Collegium Novum nastąpiło 14 czerwca 1887 roku. Wydarzenie miało podniosłą oprawę i było manifestacją znaczenia polskiej nauki w czasach zaborów. Nowy gmach stał się symbolem odrodzenia i ambicji krakowskiego środowiska akademickiego.

Neogotycka architektura z królewskimi herbami

Feliks Księżarski zaprojektował budynek w stylu neogotyckim, nawiązującym do średniowiecznej architektury europejskich uniwersytetów. Monumentalna fasada wykonana z czerwonej cegły, ostrołukowe portale, wysokie okna i dekoracyjne detale nadają mu charakterystyczny wygląd. Gmach miał nie tylko spełniać praktyczne funkcje, ale również podkreślać wielowiekową tradycję uczelni.

Na fasadzie można dostrzec herby związane z historią Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz postaciami zasłużonymi dla jego rozwoju. Wśród nich znajdują się symbole nawiązujące do króla Kazimierza Wielkiego, królowej Jadwigi i papieża Urbana V.

Wnętrze budynku jest równie interesujące. Szczególną uwagę zwraca reprezentacyjna klatka schodowa z ozdobną balustradą oraz dekoracyjnymi sklepieniami.

Collegium Novum – serce Uniwersytetu Jagiellońskiego

Po zakończeniu wojny budynek ponownie stał się centrum administracyjnym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Do dziś urzędują w nim rektor i władze uczelni. W reprezentacyjnych wnętrzach odbywają się inauguracje roku akademickiego, uroczyste promocje doktorskie, spotkania naukowe oraz wizyty ważnych gości.

Collegium Novum jest czymś więcej niż zabytkowym gmachem. To miejsce, w którym spotykają się różne epoki historii Krakowa. Przypomina o średniowiecznych korzeniach uniwersytetu, jego rozwoju w czasach autonomii galicyjskiej, a także o dramacie polskich uczonych podczas II wojny światowej.

Dla turystów spacerujących po Plantach jest przede wszystkim jednym z najpiękniejszych przykładów krakowskiego neogotyku. Dla społeczności akademickiej pozostaje natomiast symbolem ciągłości, tradycji i odpowiedzialności za polską naukę.

 Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie

Na warszawskim placu Defilad, tuż obok Pałacu Kultury i Nauki, stanął budynek, który trudno pomylić z jakimkolwiek innym. Biała, minimalistyczna bryła Muzeum Sztuki Nowoczesnej przyciąga wzrok prostotą i wzbudza skrajne emocje. Jedni widzą w niej symbol nowoczesnej Warszawy, inni uważają, że zbyt mocno kontrastuje z monumentalnym sąsiadem.

Muzeum Sztuki Nowoczesnej - projekt

Nowa siedziba muzeum została otwarta 25 października 2024 roku, ale historia instytucji sięga 2005 roku. Przez blisko dwie dekady muzeum działało w tymczasowych lokalizacjach, czekając na własny budynek.

Gmach MSzN został zaprojektowany przez Thomasa Phifera. Budowę rozpoczęto w 2019 roku.

Muzeum było pierwszym zrealizowanym projektem Phifera w Europie. Architekt postawił na minimalizm: jasny beton architektoniczny, geometryczną bryłę i duże przeszklenia. Budynek ma około 25 metrów wysokości i wyraźnie odróżnia się od ciemnej, monumentalnej sylwetki Pałacu Kultury.

Jednym z najbardziej efektownych elementów wnętrza są monumentalne schody łączące kolejne kondygnacje. Stanowią centralny punkt budynku i przestrzeń spotkań. Projektant zadbał również o dostęp naturalnego światła. Pomagają w tym duże przeszklenia i świetliki dachowe.

W muzeum znajdują się także galerie wystawowe, kino, audytorium, sale edukacyjne, pracownie konserwatorskie, kawiarnia i sklep. Ciekawostką jest otwarty charakter parteru – można wejść do środka i skorzystać z części wspólnych bez konieczności kupowania biletu na wystawę.

Co zobaczyć w Muzeum Sztuki Nowoczesnej?

W warszawskim Muzeum Sztuki Nowoczesnej można oglądać prace zarówno najważniejszych polskich artystów XX wieku, jak i współczesnych twórców z różnych stron świata. Są tu obrazy, rzeźby, instalacje, fotografie, filmy i projekty multimedialne. Obecnie można obejrzeć twórczość Edwarda Dwurnika czy Patryka Różyckiego. 

W zbiorach MSN znajdują się prace wielu ważnych polskich twórców. Warto wymienić edwarda Dwunika, Wilhelma Sasnala, Zbigniewa Liberę, Teresę Murak, Pauliny Ołowskiej, Aleksandry Waliszewskiej i Joanny Rajkowskiej.

Fontanna Piasku

Na tarasie Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie można zobaczyć niezwykłą rzeźbę Dominiki Olszowy zatytułowaną „Fontanna piasku”. Na pierwszy rzut oka przypomina fontannę, z której woda trysnęła wysoko w powietrze, po czym nagle zastygła. Jest jednak wykonana z mokrego piasku i muszli. To przewrotna interpretacja tradycyjnej miejskiej fontanny, która zamiast wody prezentuje materiał kojarzący się z wysychającymi plażami i pustynią.

Krużganki wawelskie

Krużganki wawelskiego zamku to jeden z najpiękniejszych przykładów renesansowej architektury w Polsce. Zwykle można je podziwiać, stojąc na zamkowym dziedzińcu. Ja miałam rzadką okazję wejść na górne piętro Wawelu i przespacerować się krużgankami trzeciej kondygnacji. 

Stąd rozciąga się piękny widok na dziedziniec. 

Krużganki wawelskie powstały w pierwszej połowie XVI wieku, za panowania Zygmunta Starego. Przy ich budowie pracowali włoscy architekci i artyści, między innymi Franciszek Florentczyk i Bartłomiej Berrecci. Dzięki nim królewska rezydencja zyskała wygląd przypominający włoskie pałace.

Dlaczego najwyższe kolumny są tak smukłe?

To jeden z najbardziej charakterystycznych elementów dziedzińca. Kolumny najwyższej kondygnacji są znacznie wyższe i delikatniejsze od tych na niższych piętrach. Zwracają uwagę także kamienne przewiązki, które sprawiają wrażenie, jakby podpory składały się z dwóch połączonych elementów. Na ich szczytach znajdują się wsporniki przypominające niewielkie dzbanuszki. Podtrzymują one konstrukcję dachu.

Włoska architektura dostosowana do polskiego klimatu

Renesansowe krużganki przypominają galerie włoskich pałaców, ale ich projektanci musieli uwzględnić krakowską pogodę. Zamiast płaskiego dachu zastosowali konstrukcję ze spadzistym zadaszeniem i szerokimi okapami, które chroniły galerie przed deszczem i śniegiem. To interesujące połączenie włoskiej elegancji z praktycznymi rozwiązaniami.

Królewskie komnaty miały własne ogrzewanie

Podczas spaceru warto wypatrzyć niewielkie metalowe drzwiczki umieszczone w murach krużganków. Nie są przypadkową dekoracją. To pozostałości otworów palenisk pieców kaflowych, które ogrzewały królewskie pomieszczenia. Dzięki takiemu rozwiązaniu służba mogła dokładać opał od strony galerii, nie wchodząc do reprezentacyjnych komnat.

Pożar, który zmienił oblicze Wawelu

W październiku 1536 roku na zamku wybuchł wielki pożar, który poważnie uszkodził królewską rezydencję. Prace przy odbudowie prowadził Bartłomiej Berrecci. Los nie oszczędził jednak architekta – w 1537 roku został zamordowany na krakowskim rynku. Jego dzieło kontynuowali inni włoscy artyści.

Tajemnica południowej ściany

Dziedziniec wawelski ma nieregularny, pięcioboczny kształt. Od południa zamyka go ściana parawanowa, a nie typowe skrzydło mieszkalne. To rozwiązanie wynikało z ukształtowania wzgórza. Ściana pozwoliła zachować harmonijną kompozycję całego dziedzińca.

Fryz na krużgankach

Jednym z najciekawszych, choć często pomijanych elementów wawelskiego dziedzińca jest fryz zdobiący ściany pod drewnianym okapem dachu. To nie tylko dekoracyjny pas, ale prawdziwa galeria ludzkich twarzy, która nadaje krużgankom wyjątkowy charakter.

Fryz powstał w okresie renesansowej przebudowy zamku, w pierwszej połowie XVI wieku. Zdobią go malowane wizerunki ludzkich głów, umieszczone w dekoracyjnych obramieniach. Można dostrzec twarze młodych i starych, mężczyzn i kobiet, postacie o różnych rysach i wyrazach twarzy.

Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden szczegół, który łatwo przeoczyć, podziwiając wawelski dziedziniec. To renesansowy fryz z wizerunkami cesarzy i cesarzowych, biegnący pod drewnianym okapem krużganków.

Dekorację wykonał w XVI wieku malarz Dionizy Stuba. W szeregu portretów przedstawiono władców, których wizerunki miały podkreślać prestiż i rangę królewskiej rezydencji. Wawel nie był przecież zwykłym zamkiem – miał być godną siedzibą monarchów, którzy chcieli dorównywać najważniejszym europejskim dworom.