Barokowa Kaplica na wzgórzu Sivá Brada, Słowacja

Barokowa Kaplica Świętego Krzyża na wzgórzu Sivá Brada, Słowacja

Barokowa Kaplica Świętego Krzyża na wzgórzu Sivá Brada jest jednym z najbardziej malowniczych zabytków słowackiego Spisza. Położona na szczycie niezwykłego trawertynowego wzgórza, kilka kilometrów od Zamku Spiskiego i Spiskiej Kapituły, stanowi ważny cel pielgrzymek oraz element tzw. „Spiskiej Jerozolimy” – zespołu obiektów sakralnych nawiązujących do topografii Jerozolimy. Wzgórze, na którym stoi kaplica, jest jednocześnie cennym rezerwatem przyrody

Historia kaplicy

Kaplicę ufundował w 1675 roku prepozyt spiski Juraj Báršoň. Wybrano miejsce niezwykłe – szczyt aktywnego kopca trawertynowego, z którego od wieków wypływały mineralne źródła uważane przez miejscową ludność za posiadające właściwości lecznicze. Już od początku istnienia świątynia stała się celem pielgrzymek wiernych z całego Spisza.

W kronikach jezuitów ze Spiskiej Kapituły zachowały się wzmianki o wydarzeniach uznawanych za cudowne. Opisywano między innymi przypadki odzyskania wzroku przez osoby cierpiące na choroby oczu po obmyciu ich wodą wypływającą w pobliżu kaplicy. To właśnie te relacje przyczyniły się do wzrostu znaczenia sanktuarium w XVII i XVIII wieku.

W drugiej połowie XVIII wieku, około 1768 roku, kaplicę przebudowano i nadano jej elementy rokokowe. Mimo modernizacji zachowała swój pierwotny barokowy charakter. Przez kolejne stulecia była wielokrotnie odnawiana, lecz nie zmieniła swojego historycznego wyglądu.

Architektura

Kaplica jest niewielką, jednonawową budowlą w stylu barokowym. Prezbiterium zamknięto charakterystycznym półkolistym, niemal podkowiastym zakończeniem, spotykanym w niektórych świątyniach regionu Spisza. Wnętrze przykrywa sklepienie pruskie, natomiast elewację frontową podkreśla płytki ryzalit zwieńczony trójkątnym tympanonem. Nad wejściem znajduje się otwór, z którego podczas uroczystości religijnych głoszono kazania do pielgrzymów zgromadzonych przed świątynią.

W środku zachował się późnobarokowy ołtarz główny z przedstawieniem Kalwarii oraz XVIII-wieczny obraz „Złożenie Chrystusa do grobu”. Choć wnętrze jest skromne, jego wystrój dobrze oddaje charakter barokowej pobożności, skoncentrowanej na Męce Pańskiej.

Ciekawostki

Największą osobliwością jest samo wzgórze Sivá Brada. To około 25-metrowy kopiec trawertynowy, który geolodzy określają jako „żywy”. Dzięki stale wypływającej wodzie bogatej w węglan wapnia kopiec nieustannie się powiększa – jest to jedno z nielicznych takich miejsc w Europie.

Przez wiele lat na wzgórzu działał niewielki gejzer. Woda wytryskiwała na wysokość kilku metrów, jednak z czasem jego aktywność stopniowo osłabła. Obecnie można obserwować jedynie spokojne wypływy mineralnej wody, a podczas długotrwałych okresów suszy źródła mogą nawet czasowo zanikać.

Kaplica jest częścią wyjątkowego założenia krajobrazowego zwanego Spiską Jerozolimą. W XVII wieku rozmieszczono w okolicy kaplice i miejsca kultu w taki sposób, aby odzwierciedlały topografię Jerozolimy i Drogę Krzyżową. Dzięki temu pielgrzymi mogli symbolicznie odbyć pielgrzymkę do Ziemi Świętej bez opuszczania Spisza.

Przed kaplicą stoi wysoki krzyż, który stał się jednym z najbardziej charakterystycznych punktów widokowych w okolicy. Rozciąga się stąd panorama na Zamek Spiski, Spiską Kapitułę oraz rozległą Kotlinę Hornadzką.

Nazwa Sivá Brada, czyli „Siwa Broda”, według jednej z lokalnych interpretacji nawiązuje do jasnych nacieków trawertynowych tworzonych przez wodę bogatą w minerały. Spływające po zboczu osady przypominały mieszkańcom siwą brodę starca.

Matera - dawniej "hańba Włoch", dzisiaj "miasto tysiąca świateł"

Matera to miasto położone w regionie Bazylikata na południu Włoch. Należy do najstarszych nieprzerwanie zamieszkanych miast świata. Jej historia liczy co najmniej 8–9 tysięcy lat, a niektórzy badacze uważają, że ludzie osiedlali się tu już w epoce kamienia.

Najbardziej charakterystycznym elementem miasta są tzw. „Sassi” – dzielnice wykute w skale wapiennej. Domy, magazyny, kościoły, a nawet całe ulice powstawały poprzez wydrążenie wnętrz w skale. Dziś są symbolem miasta, ale jeszcze w połowie XX wieku uznawano je za przykład skrajnej biedy.

W latach 50. XX wieku rząd włoski zdecydował o przesiedleniu około 15 tysięcy mieszkańców z jaskiń do nowoczesnych osiedli. Warunki życia były bardzo trudne – wiele rodzin mieszkało razem ze zwierzętami, a bieżąca woda była rzadkością. Materę nazywano wówczas „hańbą Włoch”.

Paradoksalnie to właśnie dawne ubóstwo uratowało historyczną zabudowę. Gdy mieszkańcy opuścili Sassi, nie doszło do ich modernizacji ani wyburzeń. W latach 80. rozpoczęto szeroko zakrojone prace konserwatorskie, a w 1993 roku historyczne centrum wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W 2019 roku Matera została Europejską Stolicą Kultury. Sassi di Matera

Matera bywa nazywana „drugim Betlejem” lub „Jerozolimą Zachodu”. Surowy, skalny krajobraz sprawia, że filmowcy chętnie wykorzystują ją jako plan zdjęciowy dla produkcji osadzonych w czasach biblijnych.

Miasto zagrało Jerozolimę w wielu słynnych filmach. Kręcono tu między innymi Pasję, Ewangelię według św. Mateusza oraz fragmenty filmu Nie czas umierać.

Na terenie Matery znajduje się ponad 150 skalnych kościołów. Wiele z nich ozdobiono średniowiecznymi freskami wykonanymi przez mnichów bizantyjskich, którzy schronili się tutaj przed prześladowaniami na Wschodzie. Szczególnie interesujące są świątynie ukryte w wąwozach i jaskiniach otaczających miasto.

Jedną z najbardziej niezwykłych budowli jest Palombaro Lungo – ogromna podziemna cysterna znajdująca się pod głównym placem miasta. Ten skomplikowany system gromadzenia deszczówki przez stulecia zapewniał mieszkańcom wodę w suchym regionie Bazylikaty.

Legendy skalnego miasta

Matera ma również swoje legendy. Jedna z nich opowiada o tajemniczych podziemnych tunelach biegnących pod całym miastem i łączących najważniejsze kościoły oraz pałace. Część takich przejść rzeczywiście istnieje, choć wiele pozostaje niezbadanych.

Wieczorem Matera zmienia się nie do poznania. Oświetlone domy wykute w skałach sprawiają wrażenie ogromnej kamiennej szopki bożonarodzeniowej. Z tego powodu Włosi często określają ją mianem „miasta tysiąca świateł”.

Ciekawostką jest także lokalna tradycja związana z chlebem. Słynny „Pane di Matera” ma charakterystyczny kształt przypominający górski szczyt i od wieków wypiekany jest według tradycyjnych receptur. Chleb ten stał się jednym z kulinarnych symboli całej Bazylikaty.

 Wisła Głębce  - betonowy kościół

Kościół pw. Znalezienia Krzyża Świętego w Wiśle-Głębcach należy do najbardziej niezwykłych świątyń Beskidu Śląskiego. Na pierwszy rzut oka wygląda jak tradycyjny drewniany kościół wpisujący się w górski krajobraz, jednak jest to tylko częściowo prawda. W rzeczywistości główną część świątyni wykonano z żelbetu, a drewno pełni głównie funkcję wykończeniową. To właśnie dlatego obiekt bywa nazywany „betonowym kościołem w Głębcach”.

Historia jego powstania sięga jeszcze okresu przed II wojną światową. Już w 1939 roku mieszkańcy rozwijającej się dzielnicy Głębce zaczęli zabiegać o budowę własnego kościoła. Wojna i późniejsze realia Polski Ludowej sprawiły jednak, że plany przez wiele lat pozostawały jedynie marzeniem. Dopiero pod koniec lat 70. XX wieku udało się rozpocząć realizację inwestycji.

Architektura "betonowego kościoła"

Najbardziej niezwykłym elementem całego przedsięwzięcia była decyzja o wykorzystaniu zabytkowej drewnianej wieży pochodzącej z dawnego kościoła w Połomii koło Jastrzębia-Zdroju. Wieża ta była częścią świątyni wzniesionej w 1575 roku. Po zniszczeniu starego kościoła podczas gwałtownej burzy w 1969 roku zachowała się właśnie wieża, którą postanowiono uratować. W 1981 roku została rozebrana, przewieziona do Wisły-Głębców i pieczołowicie zrekonstruowana na nowym miejscu.

Budowę nowej świątyni prowadzono w latach 1981–1983. Projekt opracowali architekci Piotr Wzorek i Marek Cempla, natomiast za rozwiązania konstrukcyjne odpowiadał Kazimierz Binek. Kościół został poświęcony 12 czerwca 1983 roku, a rok później erygowano parafię Znalezienia Krzyża Świętego.

Architektura świątyni jest wyjątkowym połączeniem nowoczesności i historyzmu. Od strony drogi uwagę przyciąga przede wszystkim wysoka, ponad trzydziestometrowa drewniana wieża o konstrukcji słupowej. Jej ciemne drewno i charakterystyczne proporcje sprawiają wrażenie, jakby cały kościół pochodził z XVI lub XVII wieku. To jednak architektoniczna iluzja.

Za zabytkową wieżą kryje się bowiem nowoczesna bryła wykonana z żelbetu. Konstrukcja została osadzona na masywnych murach oporowych, co było konieczne ze względu na położenie świątyni na stromym zboczu góry Kozińce. Beton pozwolił architektom stworzyć dużą przestrzeń liturgiczną, odporną na trudne warunki terenowe i klimatyczne. Następnie znaczną część elewacji obłożono drewnem, dzięki czemu kościół harmonijnie wpisał się w beskidzki krajobraz.

To właśnie kontrast między XVI-wieczną wieżą a XX-wieczną żelbetową konstrukcją stanowi największą wartość architektoniczną obiektu. Kościół jest przykładem udanego połączenia konserwacji zabytku z nowoczesnym budownictwem sakralnym. Zamiast tworzyć rekonstrukcję dawnego kościoła, architekci zdecydowali się na odważne zestawienie starego i nowego, dzięki czemu powstała budowla jedyna w swoim rodzaju.

Warto zwrócić uwagę także na lokalizację świątyni. Wznosi się ona na stoku nad doliną potoku Kopydło, przez co jest doskonale widoczna dla osób jadących drogą prowadzącą w stronę Kubalonki. Malownicze położenie sprawia, że kościół jest jednym z najbardziej charakterystycznych punktów tutejszego krajobrazu.

Krypta kościoła Ojców Pijarów, Kraków

Kaplica znajdująca się w podziemiach kościoła Ojców Pijarów w Krakowie należy do najbardziej niezwykłych, a jednocześnie najmniej znanych barokowych wnętrz miasta. Przez wiele lat pozostawała zamknięta i zapomniana, dopiero niedawne prace konserwatorskie przywróciły jej dawny blask, odsłaniając niezwykłe dekoracje oraz tajemnice ukryte od niemal trzystu lat.

Historia kaplicy

Podziemna kaplica została konsekrowana w 1733 roku jako Kaplica Świętych Schodów (Scala Sancta). Powstała w okresie, gdy w Europie dużą popularnością cieszyły się nabożeństwa pasyjne nawiązujące do rzymskich Świętych Schodów przy bazylice św. Jana na Lateranie. Ich ideą było symboliczne odtworzenie drogi, którą Jezus miał przejść do pałacu Poncjusza Piłata.

Architekci stworzyli niezwykłe wnętrze. W centralnej części umieszczono monumentalne, dwubiegowe schody prowadzące do ołtarza przedstawiającego Więzienie Chrystusa. Pod schodami znajdowała się grota symbolizująca Grób Pański, wykorzystywana podczas liturgii Wielkiego Tygodnia. Wierni pokonywali schody na kolanach jako akt pokuty i modlitwy.

Po rozbiorach znaczenie kaplicy stopniowo malało. Pod koniec XIX wieku kryptę przekształcono w reprezentacyjny dom przedpogrzebowy. Było to miejsce bardzo prestiżowe – właśnie stąd wyruszały kondukty pogrzebowe wielu znanych krakowian, między innymi Stanisława Wyspiańskiego.

W XXI wieku rozpoczęto kompleksową konserwację podziemi. W trakcie prac odkryto oryginalne XVIII-wieczne polichromie oraz elementy wyposażenia uznawane za jedne z najcenniejszych odkryć konserwatorskich ostatnich lat w Krakowie.

Ciekawostki

Największą sensacją było odkrycie 59 ukrytych nisz z relikwiami świętych. Znajdowały się one we wnętrzu schodów prowadzących do ołtarza. Historycy wiedzieli z dawnych dokumentów, że relikwie powinny tam być, jednak przez niemal trzy stulecia nikt nie potrafił ich odnaleźć. Odkrycia dokonano dopiero podczas prac konserwatorskich w 2018 roku.

Szczególną wartość miały relikwie umieszczone pod trzema stopniami. Według źródeł znajdowały się tam cząstki Krzyża Świętego, natomiast pod pozostałymi stopniami przechowywano relikwie licznych męczenników i świętych.

Kaplica jest jednym z bardzo nielicznych przykładów zachowanych w Polsce Świętych Schodów z pełnym programem symbolicznym. Łączy w sobie schody pokutne, ołtarz Więzienia Chrystusa oraz grotę Grobu Pańskiego, tworząc swoistą przestrzeń do rozważania Męki Pańskiej.

Podczas renowacji odsłonięto także bogate barokowe malowidła ścienne, które przez dziesięciolecia ukrywały się pod późniejszymi warstwami tynku i farb. Ich odkrycie uznano za jedno z najważniejszych wydarzeń konserwatorskich w Krakowie w ostatnich latach.

Przez ponad sto lat krypta pełniła funkcję eleganckiej kaplicy przedpogrzebowej. Możliwość rozpoczęcia ceremonii właśnie tutaj była w Krakowie oznaką wysokiego prestiżu społecznego. Z tego miejsca w 1907 roku wyruszył kondukt pogrzebowy Stanisława Wyspiańskiego.

Do dziś podczas Triduum Paschalnego nawiązuje się do XVIII-wiecznej tradycji urządzania pod schodami symbolicznego Grobu Pańskiego. Dzięki temu kaplica zachowała nie tylko historyczny charakter, ale również swoją pierwotną funkcję liturgiczną.

Kaplica stanowi przykład barokowej architektury, w której wykorzystano iluzję przestrzeni i teatralność. Wierny schodzący do podziemi miał odnieść wrażenie uczestniczenia w ostatnich wydarzeniach z życia Chrystusa – od sądu u Piłata, poprzez uwięzienie, aż po złożenie do grobu. Taki sposób projektowania wnętrz był charakterystyczny dla sztuki kontrreformacji i miał silnie oddziaływać na emocje odwiedzających.

Obecnie w kaplicy działa  Galeria Krypta u Pijarów. Odbywają się tu wystawy i wernisaże. Na zdjęciach przedstawiam prace z wystawy „FORMY EKSPRESJI", poświęconej współczesnemu ekspresjonizmowi religijnemu

Wzgórze Giedymina w Wilnie, Litwa

Wzgórze Giedymina (lit. Gedimino kalnas) to najbardziej rozpoznawalne miejsce Wilna i symbol litewskiej państwowości. Wznosi się około 48 metrów ponad dolinę Wilii, a na jego szczycie znajduje się Baszta Giedymina – jedyny zachowany fragment dawnego Zamku Górnego. To właśnie z tego wzgórza rozciąga się jedna z najpiękniejszych panoram Starego Miasta, wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Wzgórze Giedymina - historia

Historia wzgórza sięga XIII i XIV wieku, kiedy wielki książę litewski Giedymin uczynił Wilno swoją stolicą. Początkowo znajdowała się tu drewniana warownia, którą później zastąpił murowany zamek. Przez kolejne stulecia twierdza była rozbudowywana, jednak wojny z Moskwą w XVII wieku oraz późniejsze zaniedbania doprowadziły do jej stopniowego zniszczenia. Do naszych czasów przetrwała jedynie charakterystyczna baszta, która stała się jednym z najważniejszych symboli Wilna i całej Litwy.

Symbol Litwy

Szczególne znaczenie wzgórze zyskało także w historii współczesnej. W 1919 roku po raz pierwszy zawieszono na baszcie litewską flagę narodową, a dziś miejsce to jest symbolem niepodległości państwa litewskiego.

Legenda o Giedyminie

Najbardziej znaną opowieścią związaną ze wzgórzem jest legenda o Żelaznym Wilku, uznawana za mit założycielski Wilna.

Według podania wielki książę Giedymin wybrał się na polowanie do rozległych puszcz nad Wilią. Po udanych łowach, podczas których upolował potężnego tura, zatrzymał się na noc w dolinie Świętoroga, u stóp wzgórza. Zmęczony zasnął i miał niezwykły sen. Na szczycie góry ujrzał ogromnego wilka wykonanego z żelaza. Zwierzę stało niewzruszenie i wyło z taką siłą, jakby głosy stu wilków rozchodziły się po całej okolicy. Dźwięk był donośny i budził podziw, ale też niepokój.

Rankiem Giedymin poprosił pogańskiego kapłana i wieszcza Lizdejkę o wyjaśnienie snu. Ten odczytał go jako znak od bogów. Żelazny wilk miał symbolizować niezwyciężony zamek i potężne miasto, które powinno powstać właśnie na tym wzgórzu. Jego żelazna postać oznaczała trwałość i siłę, natomiast wycie stu wilków miało zapowiadać sławę Wilna, która rozniesie się po całym świecie.

Giedymin uznał sen za proroctwo. Rozkazał wznieść na wzgórzu zamek, a u jego podnóża rozpoczęto budowę miasta. Z czasem Wilno stało się stolicą Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz jednym z najważniejszych ośrodków politycznych i kulturalnych Europy Wschodniej. Choć historycy wskazują, że rozwój miasta był procesem stopniowym, legenda o Żelaznym Wilku do dziś pozostaje najważniejszym symbolem narodzin Wilna.

Ciekawostką jest fakt, że motyw Żelaznego Wilka jest obecny w wielu miejscach Wilna. U stóp pomnika Giedymina na Placu Katedralnym znajduje się rzeźba wyjącego wilka, a sam wilk stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli litewskiej historii i kultury. Współcześnie jego wizerunek można znaleźć na pamiątkach, medalach, a nawet w nazwach organizacji i jednostek wojskowych. 

Park Gór Wicklow, Irlandia

Park Narodowy Gór Wicklow (Wicklow Mountains National Park) jest największym parkiem narodowym w Irlandii. Położony jest na południe od Dublina, w hrabstwie Wicklow, które często nazywane jest „Ogrodem Irlandii” ze względu na niezwykłe krajobrazy, zielone doliny i jeziora.

Sercem parku jest dolina Glendalough, założona w VI wieku przez św. Kevina. To właśnie tutaj znajdują się ruiny jednego z najważniejszych średniowiecznych klasztorów Irlandii oraz charakterystyczna okrągła wieża, która stała się symbolem regionu. Otoczona dwoma jeziorami dolina należy do najczęściej fotografowanych miejsc w kraju.

Krajobraz Wicklow tworzą rozległe wrzosowiska, torfowiska, granitowe szczyty oraz liczne jeziora polodowcowe. Najwyższym szczytem jest Lugnaquilla (925 m n.p.m.), drugi pod względem wysokości szczyt Irlandii. Choć góry nie imponują wysokością, ich surowy, niemal bezdrzewny charakter nadaje im wyjątkowy wygląd.

Jedną z największych atrakcji jest droga Sally Gap, biegnąca przez środek gór. To jedna z najbardziej malowniczych tras w Irlandii, prowadząca przez pustkowia i wrzosowiska, które często służą jako plany filmowe. W okolicy znajduje się także Lough Tay, zwane „Jeziorem Guinnessa” – ciemna tafla wody i jasny żwirowy brzeg przypominają słynne irlandzkie piwo.

Wicklow przyciąga również miłośników kina. Kręcono tu sceny do filmów „Braveheart – Waleczne Serce”, „P.S. Kocham Cię”, „Excalibur”, a także serialu „Wikingowie”. Dzięki dzikim krajobrazom góry Wicklow często „grały” w filmach średniowieczną Szkocję lub fantastyczne krainy.

Z parkiem wiąże się wiele legend. Jedna z nich opowiada o św. Kevinie, który miał żyć jako pustelnik w niewielkiej jaskini nad jeziorem. Według podań podczas modlitwy trzymał wyciągniętą rękę tak długo, że mały kos zbudował na niej gniazdo i wysiedział pisklęta. Dlatego święty Kevin często przedstawiany jest z ptakiem siedzącym na dłoni.

Ciekawostką jest fakt, że mimo bliskości Dublina – oddalonego zaledwie o około godzinę jazdy – w wielu częściach parku można poczuć się jak na całkowitym odludziu. Rozległe torfowiska, mgły przesuwające się po wzgórzach i niemal całkowity brak zabudowy sprawiają, że Wicklow uchodzi za jedno z najbardziej dzikich miejsc we wschodniej Irlandii.