Zamek Bran – historia „zamku Draculi” i legendy Transylwanii

Zamek Bran jest jednym z tych miejsc, w których granica między historią a legendą niemal całkowicie się zatarła. Wystarczy spojrzeć na jego sylwetkę: średniowieczna twierdza wznosi się na skalistym wzgórzu, ponad wąską doliną, a za nią zaczynają się lasy i góry Karpat. Nic dziwnego, że właśnie tutaj wyobraźnia turystów natychmiast podpowiada jedno imię – Dracula. Problem w tym, że zamek, który dziś miliony osób nazywają „zamkiem Draculi”, z historycznym Vladem Palownikiem ma bardzo niewiele wspólnego, a zamek opisany przez Brama Stokera w powieści „Dracula” nie jest w książce nazwany Branem.

Historia zamku Bran

Historia zamku zaczęła się jednak na długo przed pojawieniem się wampirów. Bran leży przy strategicznym przejściu przez Karpaty, łączącym Transylwanię z Wołoszczyzną. Już w XIII wieku obszarem tym interesowali się Krzyżacy, którzy po przybyciu do Transylwanii otrzymali od króla Węgier Andrzeja II ziemię Bârsa. Według źródeł zamkowych w 1226 roku wznieśli w Bran drewnianą warownię, która miała zabezpieczać południowo-wschodnie rubieże królestwa. Krzyżacy nie pozostali tutaj jednak długo – zostali usunięci z regionu, a znaczenie strategiczne przełęczy przetrwało ich obecność.

Murowany zamek, którego sylwetkę możemy oglądać dzisiaj, powstał pod koniec XIV wieku. W 1377 roku król Węgier Ludwik I Andegaweński wydał mieszkańcom Braszowa przywilej wzniesienia warowni. Budowę ukończono około 1388 roku. Bran nie był początkowo romantyczną rezydencją książęcą, lecz przede wszystkim twierdzą graniczną i punktem celnym. Z jego murów można było kontrolować ważny szlak handlowy prowadzący przez góry. Pobierano tutaj opłaty od kupców, a jednocześnie warownia miała zabezpieczać granicę Transylwanii przed zagrożeniem ze strony Imperium Osmańskiego.

Vlad Palovnik 

To właśnie położenie zamku sprawiło, że Bran pojawia się w historii Vlada III, zwanego Vladem Palownikiem, czyli Vladem Țepeșem. I tutaj zaczyna się fascynująca różnica między historią a legendą. Vlad rzeczywiście miał powody, aby znać tę okolicę. Droga z Wołoszczyzny do Braszowa prowadziła przez przełęcz Bran, a jego konflikty z kupcami i władzami saskiego Braszowa sprawiały, że szlak ten miał dla niego znaczenie militarne i polityczne. W 1459 roku wojska Vlada przeszły przez Bran podczas konfliktu z mieszkańcami Braszowa.

Nie ma jednak wiarygodnych dowodów, że Vlad Țepeș był właścicielem zamku Bran albo że mieszkał w nim jako władca. Tym bardziej nie można powiedzieć, że był to jego „zamek”. Pojawiająca się czasami opowieść, według której Vlad był tutaj więziony po schwytaniu przez wojska węgierskiego króla Macieja Korwina, również jest mocno dyskusyjna. Współczesne opracowania historyczne wskazują raczej na Visegrád i Budę jako miejsca jego uwięzienia. Co ciekawe, nawet oficjalne materiały dotyczące zamku nie są w tej kwestii całkowicie zgodne z bardziej ostrożnymi interpretacjami historyków – pokazuje to, jak silnie legenda zdążyła związać Vlada z Branem.

Znacznie ciekawszy jest fakt, że prawdziwe życie zamku bardzo różniło się od jego dzisiejszego wizerunku. Przez stulecia Bran pozostawał przede wszystkim twierdzą, punktem kontrolnym i miejscem poboru ceł. Z czasem jego znaczenie militarne zaczęło jednak maleć. W XIX wieku, kiedy granica przesunęła się w głąb Karpat, zamek przestał pełnić dawną funkcję graniczną i stopniowo podupadał.

Królowa Maria Rumuńska

Jego los odmieniła dopiero królowa Maria, żona Ferdynanda I i jedna z najbardziej niezwykłych postaci rumuńskiej rodziny królewskiej. W 1920 roku mieszkańcy Braszowa ofiarowali jej zamek. Maria szybko się w nim zakochała i postanowiła uczynić z surowej średniowiecznej twierdzy wygodną rezydencję. Prace nad przebudową prowadził czeski architekt Karel Liman, znany również z prac przy Peleș i Pelișor. Zamek otrzymał ogrzewanie, instalacje sanitarne, elektryczność i bardziej komfortowe wnętrza, ale zachowano jego średniowieczny charakter.

To właśnie Maria nadała Branowi charakter, który w pewnym sensie jest dziś mniej znany niż Dracula. Królowa urządziła tutaj swoje ulubione miejsce wypoczynku, sprowadziła meble, dzieła sztuki i pamiątki, a wokół zamku powstał park z ogrodami, stawami i Domem Herbacianym. Bran stał się nie tyle ponurą twierdzą, ile niezwykle osobistym, romantycznym domem królowej.

Po śmierci Marii w 1938 roku zamek odziedziczyła jej córka, księżniczka Ileana. Jej historia jest znacznie mniej znana niż historia matki, a także pełna dramatycznych zwrotów. Po komunistycznym przejęciu władzy w Rumunii rodzina królewska została pozbawiona majątku, a w 1948 roku Bran przejęło państwo. W 1956 roku zamek przekształcono w muzeum. Po upadku komunizmu rozpoczęła się długa walka o zwrot własności. W 2006 roku zamek został prawnie zwrócony spadkobiercom księżniczki Ileany i arcyksięcia Antona Austrii, a od 1 czerwca 2009 roku ponownie znalazł się w pełnym posiadaniu ich spadkobierców: arcyksięcia Dominika, arcyksiężnej Marii Magdaleny i arcyksiężnej Elisabeth.

Tak więc dzisiejszy Bran nie jest własnością państwa rumuńskiego ani rodziny królewskiej. Jego właścicielami są potomkowie księżniczki Ileany. Obiekt jest zarządzany i udostępniany zwiedzającym przez Compania de Administrare a Domeniului Bran.

Dracula na zamku Bran

A skąd w takim razie wziął się Dracula?

Tu historia robi się jeszcze ciekawsza. Bram Stoker opublikował „Draculę” w 1897 roku. Irlandzki pisarz nigdy nie odwiedził Rumunii, a Bran nie pojawia się w powieści jako nazwa zamku hrabiego. Stoker umieścił siedzibę Draculi w Transylwanii, w okolicach przełęczy Borgo. Opis jego zamku – samotnego, stojącego wysoko nad doliną, otoczonego górami i lasami – bardzo łatwo skojarzyć z Branem, ale nie oznacza to, że Stoker napisał książkę o tym konkretnym zamku.

Co więcej, historyczny Vlad Țepeș i literacki hrabia Dracula to dwie różne postacie. Stoker wykorzystał imię „Dracula”, które kojarzyło się z rodem Vlada, ale stworzył własnego bohatera. Prawdziwy Vlad był hospodarem Wołoszczyzny, człowiekiem z krwi i kości, prowadzącym brutalną politykę wobec przeciwników. Dracula natomiast jest arystokratycznym wampirem z gotyckiej powieści. Z czasem literatura, kino i turystyka połączyły te dwie postacie tak mocno, że dzisiaj niemal niemożliwe jest ich całkowite rozdzielenie.

Bran ma jednak pewną przewagę nad wieloma innymi miejscami reklamowanymi jako „zamek Draculi”. Jego wygląd rzeczywiście pasuje do wyobrażenia o gotyckiej siedzibie wampira. Stoi na samotnej skale, ma wysokie wieże, wąskie przejścia, strome schody i dziedziniec otoczony murami. W XIX wieku musiał wyglądać jeszcze bardziej tajemniczo niż dzisiaj. Dlatego, choć historycznie związek z Draculą jest bardzo słaby, wizualnie Bran niemal idealnie spełnia oczekiwania turysty przyjeżdżającego do „zamku wampira”.

Co ciekawe, współczesny mit Draculi nie wyrósł wyłącznie z historii Vlada. W samym regionie Transylwanii od wieków funkcjonowały opowieści o istotach, które mogły stać się inspiracją dla późniejszej literatury grozy. Jedną z nich były strigoi – zmarli lub ludzie posiadający zdolność opuszczania własnego ciała, którzy nocą mieli powracać i odbierać żywym siły. Wierzono, że strigoi mogą nękać śpiących, przynosić choroby, a nawet sprowadzać śmierć.

Legendy Transylwanii

Właśnie dlatego warto pamiętać, że legenda Draculi nie została po prostu „wymyślona” przez Stokera. Pisarz wykorzystał europejskie opowieści o zmarłych powracających z grobów, a następnie połączył je z historią Vlada Țepeșa i wyobrażeniem tajemniczej Transylwanii. Oficjalna ekspozycja Zamku Bran poświęcona „historii strachów w Transylwanii” pokazuje siedem ważnych postaci miejscowego folkloru: śmierć, Iele, sântoaderów, solomonarów, stafie, strigoi i vârcolaci.

Lele to jedne z najbardziej niezwykłych istot rumuńskiego folkloru. Były przedstawiane jako piękne, nadprzyrodzone kobiety pojawiające się nocą na odludnych polanach. Tańczące w kręgu miały mieć ogromną moc, a człowiek, który przypadkiem zobaczył ich taniec albo zakłócił ich zabawę, mógł zostać ciężko ukarany. W opowieściach ludowych pozostawały po nich charakterystyczne kręgi na trawie – ślady ich nocnych tańców.

Jeszcze bardziej „draculiczne” są strigoi i moroi. W zależności od regionu i wersji opowieści nazwy te mogły oznaczać nieumarłych, duchy zmarłych albo osoby posiadające nadnaturalne zdolności. Wierzono, że nocą opuszczają groby lub własne ciała i mogą wysysać z żywych energię. To właśnie te stare wierzenia są znacznie bliższe rzeczywistym korzeniom europejskich opowieści o wampirach niż sam Vlad Țepeș.

W karpackich opowieściach pojawiają się również vârcolaci – tajemnicze istoty związane z przemianami, wilkołakami i nadnaturalnymi siłami. Wspólnym elementem tych wierzeń jest noc, las, góry i przekonanie, że poza bezpieczną przestrzenią ludzkiej osady zaczyna się świat, którego człowiek nie potrafi kontrolować.

Bardzo interesującą postacią jest też Solomonar. Według rumuńskiego folkloru był to czarodziej posiadający władzę nad pogodą. Miał potrafić sprowadzać burze, grad i deszcz, a w niektórych opowieściach podróżował na grzbiecie ogromnego smoka lub wężowej istoty zwanej zmeu albo balaur. Wierzono nawet, że przyszli Solomonari pobierali nauki w tajemniczej szkole magii – Scholomance.

To właśnie takie opowieści pokazują, że Transylwania nie potrzebowała Draculi, aby być krainą pełną nadnaturalnych historii. Dracula został dołożony do miejscowych wierzeń i z czasem je zdominował.

Wokół samego Branu również narosły opowieści o duchach, tajemniczych przejściach i ukrytych pomieszczeniach. Jedna z legend mówi o ukrytych skarbach, które miały zostać schowane w zamku lub jego podziemiach podczas najazdów. Inne historie opowiadają o duchach pojawiających się w zamkowych wnętrzach. Nie są to jednak legendy, które można traktować jak udokumentowane wydarzenia – raczej część późniejszego folkloru, który narósł wokół starej twierdzy.

Największą ironią historii Branu jest więc to, że zamek, który naprawdę należał do królowej, dzisiaj kojarzy się przede wszystkim z wampirem, który nigdy w nim nie mieszkał. Vlad Țepeș rzeczywiście przechodził przez okolice Bran i prowadził działania związane z tym strategicznym szlakiem, ale nie był właścicielem zamku. Bram Stoker z kolei nigdy nie odwiedził Branu i nie nazwał go w swojej powieści. A jednak potężna wyobraźnia pisarza, późniejsze filmy i rozwój turystyki sprawiły, że średniowieczna twierdza królowej Marii stała się na całym świecie „zamkiem Drakuli”.

I chyba właśnie dlatego Bran jest tak fascynujący. Można przyjechać tutaj dla Draculi, zrobić zdjęcie przed zamkiem i szukać śladów wampira, ale prawdziwa historia okazuje się niemal równie ciekawa. Są tu średniowieczni kupcy, saskie miasta, konflikty z Wołochami, osmańskie zagrożenie, Vlad Palownik, niezwykła królowa Maria, komunistyczna konfiskata i powrót majątku do potomków rodziny królewskiej. A ponad tym wszystkim pozostaje jeszcze stara transylwańska wiara w strigoi, Iele, solomonarów i inne istoty, które przez stulecia zamieszkiwały wyobraźnię mieszkańców Karpat. To właśnie z połączenia tych wszystkich historii powstało miejsce, które dzisiaj trudno już oddzielić od legendy.

 

Więcej o prawdziwej historii zamku Draculi przeczytasz w moim artykule opublikowanym w Tygodniku Interii

Łąki Nowohuckie, Kraków

Łąki Nowohuckie to jedno z tych miejsc w Krakowie, które potrafią zaskoczyć. Zaledwie kilka minut od ruchliwego centrum Nowej Huty można znaleźć rozległą, niemal dziką przestrzeń pełną traw, kwiatów, ptaków i owadów. 

To nie park w klasycznym znaczeniu – nie ma tu eleganckich alejek, fontann ani starannie przystrzyżonych trawników. Jest za to poczucie, że miasto nagle się kończy.

Łąki znajdują się pomiędzy osiedlami Nowej Huty, w miejscu, które ma ciekawą historię. Teren ten był niegdyś częścią XVIII-wiecznej wsi Mogiła, a później znalazł się w granicach rozwijającego się kombinatu i miasta Nowa Huta. Paradoks polega na tym, że wznoszone z ogromnym rozmachem socjalistyczne miasto nie zdołało całkowicie zabudować tej przestrzeni. Dzięki temu zachował się jeden z najcenniejszych przyrodniczo fragmentów Nowej Huty.

Dzisiaj Łąki Nowohuckie są użytkiem ekologicznym. Rozciągają się na około 57 hektarach i stanowią pozostałość dawnej doliny Wisły. Ich podmokły charakter sprawił, że przetrwały tu zbiorowiska roślinne, które w mocno zurbanizowanym Krakowie są już rzadkością. Wiosną i latem łąki potrafią zamienić się w kolorowy dywan kwiatów. Można tu spotkać między innymi kaczeńce, kosaćce, krwawnice i różne gatunki traw.

Najciekawsze jest jednak to, co dzieje się nad ziemią. Łąki są ważnym miejscem życia ptaków, motyli i innych owadów. W trzcinach i wysokich trawach można usłyszeć śpiew drobnych ptaków, a nad kwiatami pojawiają się dziesiątki owadów zapylających. To dlatego miejsce jest szczególnie interesujące dla miłośników przyrody i fotografów.

Ciekawostką jest również ich położenie względem Opactwo Cystersów w Mogile. Niedaleko znajduje się jedno z najstarszych i najważniejszych miejsc średniowiecznego Krakowa, a współczesna Nowa Huta wyrosła wokół dawnej wsi i klasztoru. Łąki są więc częścią znacznie starszego krajobrazu, który istniał tutaj na długo przed powstaniem kombinatu.

Cieszyńskie Wzgórze Zamkowe

Jeśli jest w Cieszynie miejsce, w którym historia i legenda wyjątkowo mocno się ze sobą splatają, jest nim bez wątpienia Wzgórze Zamkowe. Dzisiaj spaceruje się tu po romantycznym parku, między starą rotundą, Wieżą Piastowską i pozostałościami dawnego zamku. Trudno jednak wyobrazić sobie, że jeszcze kilkaset lat temu stała tutaj potężna książęca rezydencja, a wzgórze było centrum władzy Piastów cieszyńskich.

To właśnie tutaj, nad Olzą, należy szukać początków Cieszyna. Archeolodzy znaleźli ślady osadnictwa sięgające V wieku p.n.e. W późniejszych stuleciach wzgórze stało się miejscem obronnego grodu, a około IX wieku funkcjonowała tu już silna osada otoczona potężnym wałem ziemno-drewnianym. Położenie było idealne: wzgórze znajdowało się w widłach Olzy i Bobrówki, dzięki czemu łatwo było kontrolować okolicę i ważne szlaki prowadzące przez Bramę Morawską.

Najbardziej znana legenda mówi jednak, że Cieszyn powstał w 810 roku. Trzej bracia – Bolko, Leszko i Cieszko – mieli po długiej wędrówce spotkać się właśnie w tym miejscu. Tak bardzo ucieszyli się ze swojego odnalezienia, że nazwali źródło swojej radości „Cieszynem”. Nad źródłem mieli następnie założyć miasto.

To oczywiście piękna legenda, a nie potwierdzony fakt historyczny. Co ciekawe, źródło, które tradycja łączy z tym wydarzeniem, istnieje do dzisiaj. Znajduje się jednak poza samym Wzgórzem Zamkowym, w pobliżu ulicy Trzech Braci. Sama opowieść o trzech braciach pojawiła się w źródłach znacznie później niż rzekome wydarzenie z 810 roku. Archeologia pokazuje natomiast, że okolica była zamieszkana wiele stuleci wcześniej.

Rotunda, która pamięta czasy pierwszych Piastów

Największym skarbem wzgórza jest niewielka romańska rotunda św. Mikołaja i św. Wacława. Jej początki sięgają prawdopodobnie XI wieku. To jeden z najstarszych zachowanych murowanych zabytków sakralnych na ziemiach polskich i najstarszy tego typu obiekt na Śląsku Cieszyńskim. Początkowo była kaplicą grodową, związaną z książęcą siedzibą.

Jej historia jest jeszcze ciekawsza, jeśli spojrzeć na nią przez pryzmat legendy. Przez stulecia powtarzano opowieść, że rotunda powstała na miejscu pogańskiej świątyni, w której czczono boginię Marzannę. Według tej tradycji po przyjęciu chrześcijaństwa pogańskie posągi miały zostać usunięte, a w ich miejscu powstała chrześcijańska świątynia.

Czy rzeczywiście stała tutaj świątynia Marzanny? Nie ma na to dowodów archeologicznych. Jest natomiast interesujące świadectwo dawnej tradycji. XVII-wieczny kronikarz Jakub Schickfuss pisał o pogańskiej świątyni znajdującej się na książęcym zamku w Cieszynie, z której po chrystianizacji usunięto posągi bóstw. Historia ta przez wieki pobudzała wyobraźnię i sprawiła, że rotundę zaczęto otaczać aurą jeszcze starszej, przedchrześcijańskiej przeszłości.

Sama budowla jest niewielka, ale robi ogromne wrażenie. Jej okrągła nawa przykryta jest kamienną kopułą, a od wschodu znajduje się półkolista absyda. W zachodniej części zachowała się empora wsparta na kolumnach. W średniowieczu rotunda została włączona w zabudowę zamku Piastów i przez wieki pełniła funkcję książęcej kaplicy.

Co ciekawe, przez pewien czas jej wygląd był zupełnie inny niż dzisiaj. W XIX wieku dokonano klasycystycznej przebudowy wzgórza, która zmieniła również rotundę. Dopiero w latach 50. XX wieku przywrócono jej wygląd nawiązujący do średniowiecznej formy.

Zamek Piastów cieszyńskich

W 1290 roku Cieszyn stał się stolicą samodzielnego księstwa cieszyńskiego. Pierwszym księciem był Mieszko I, syn Władysława opolskiego. To właśnie za jego czasów rozpoczął się proces przekształcania dawnego grodu w murowaną książęcą warownię. W drugiej połowie XIII i na początku XIV wieku powstawały kolejne elementy zamku.

Później jego następcy rozbudowywali rezydencję. Zamek składał się z części górnej i dolnej, posiadał mury obronne, baszty, budynki mieszkalne i gospodarcze oraz system bram i umocnień. Nie był więc niewielkim grodem, którego pozostałości sugeruje dzisiejszy park, lecz prawdziwą książęcą rezydencją.

Najbardziej rozpoznawalną pozostałością zamku jest Wieża Piastowska. Wzniesiono ją w XIV wieku. Ma około 29 metrów wysokości i siedem kondygnacji. Jej funkcja była jednocześnie mieszkalna i obronna. Na szczycie znajdują się kamienne tarcze z orłami Piastów cieszyńskich. Dzisiaj można wejść na jej szczyt i zobaczyć panoramę Cieszyna, Olzy oraz terenów po czeskiej stronie granicy.

Wieża, która miała być ostatnim schronieniem

Jedną z najbardziej tajemniczych części zamku jest tak zwana Wieża Ostatecznej Obrony. Jej pozostałości znajdują się w północno-zachodniej części dawnego zamku.

Była potężną, cylindryczną budowlą. Miała około 12 metrów średnicy, a jej mury osiągały grubość ponad 4 metrów. Wewnątrz pozostawało zaledwie około 3 metrów przestrzeni. Wszystko wskazuje na to, że nie była przeznaczona do wygodnego życia. Jej zadaniem było przetrwanie oblężenia.

Nazwa „wieża ostatecznej obrony” mówi właściwie wszystko. Gdyby nieprzyjaciel sforsował główne umocnienia, książę i jego załoga mogli wycofać się właśnie tutaj i prowadzić dalszą obronę. Przy odpowiednich zapasach żywności, wody i broni niewielka grupa mogła przetrwać jeszcze przez pewien czas, oczekując odsieczy.

Dzisiaj trudno uwierzyć, że pozostałości tak potężnej budowli mogły niemal zniknąć z krajobrazu. W 1914 roku na miejscu dawnej wieży wzniesiono nawet tak zwane „sztuczne ruiny”, wpisujące się w romantyczny charakter ówczesnego parku. Dopiero późniejsze badania archeologiczne wykazały, że pod nimi kryją się rzeczywiste pozostałości średniowiecznej wieży. Obecnie można oglądać odtworzone przyziemie XIII-wiecznej konstrukcji.

Zamek, który zniknął

Najbardziej niezwykłe w historii Wzgórza Zamkowego jest to, że potężna rezydencja Piastów właściwie przestała istnieć.

Duże zniszczenia przyniosła wojna trzydziestoletnia. Zamek ucierpiał podczas działań wojennych, a jego znaczenie zaczęło szybko spadać. W 1653 roku wygasła cieszyńska linia Piastów. Księstwo przeszło pod władzę Habsburgów, którzy nie byli zainteresowani odbudową dawnej piastowskiej warowni. Zamek stopniowo popadał w ruinę.

W XIX wieku Habsburgowie postanowili nadać wzgórzu zupełnie inny charakter. Zamiast odbudowywać średniowieczny zamek, stworzyli tutaj romantyczny park i wznieśli klasycystyczny Pałac Myśliwski. Powstała również oranżeria, w której hodowano egzotyczne rośliny i owoce przeznaczone na cesarski stół. W oranżerii miał koncertować nawet Franciszek Liszt.

W efekcie dzisiejszy spacer po Wzgórzu Zamkowym jest właściwie spacerem po kilku epokach jednocześnie. Pod romantycznym parkiem kryją się relikty średniowiecznego zamku, obok stoi romańska kaplica pamiętająca początki państwa Piastów, a nad wszystkim góruje gotycka wieża.

Tajemnica, którą widać z daleka

Jest jeszcze jedna ciekawa rzecz. Wzgórze Zamkowe nie jest tylko zabytkiem – przez wieki było miejscem, z którego można było kontrolować okolicę. Położenie między Olzą a Bobrówką dawało naturalne walory obronne, dlatego ludzie osiedlali się tutaj już w czasach prehistorycznych. To właśnie geografia tego miejsca w dużej mierze zdecydowała o jego znaczeniu.