Dolina Mnikowska. Ukryta dolina pod Krakowem i jej legendy

Dolina Mnikowska to jedno z tych miejsc pod Krakowem, które wyglądają jak naturalna scenografia do legendy. Wąski, wapienny wąwóz, wysokie skały, jaskinie i zacieniona Dolina Sanki (rzeki Sanki) sprawiają, że trudno uwierzyć, iż od centrum Krakowa dzieli ją zaledwie kilkanaście kilometrów.

Dolina Mnikowska jest częścią Doliny Sanki

Dolina jest częścią Dolinek Krakowskich, a od 1963 r. objęta jest ochroną jako rezerwat krajobrazowy. Chronione są tu m.in. wapienne skały i jaskinie, las grądowy oraz murawy kserotermiczne.

Malowidło Matki Boskiej Skalskiej

Najbardziej niezwykłym miejscem doliny jest tzw. Cyrk – skalne zakole, którego ściany tworzą naturalny amfiteatr. Właśnie tutaj znajduje się jeden z najbardziej charakterystycznych zabytków Mnikowa: ogromny wizerunek Matki Boskiej Skalskiej namalowany bezpośrednio na skale.

Obraz powstał w 1863 r. i przez lata przypisywano jego autorstwo Walerego Eljasza-Radzikowskiego. Dzisiaj wiadomo jednak, że pierwsze, niezachowane już malowidło Niepokalanej wykonał Izydor Jabłoński, krakowski malarz, profesor Szkoły Sztuk Pięknych i przyjaciel Jana Matejki.

Z obrazem związana jest piękna legenda o hrabinie Potockiej. Według miejscowego przekazu jej córka ciężko zachorowała. Zrozpaczona matka miała modlić się o jej zdrowie, a następnie trzykrotnie ujrzeć we śnie wizerunek Matki Boskiej na skalnej ścianie. 

Kiedy dziecko wyzdrowiało, hrabina miała odnaleźć miejsce ze snu i polecić miejscowemu artyście namalowanie obrazu. To właśnie tę opowieść uważa się za jedną z legend wyjaśniających powstanie kultu Matki Boskiej Skalskiej.

Powstańcy w Dolinie Mnikowskiej

Jest też druga, znacznie bardziej dramatyczna wersja historii. Łączy ona obraz z powstaniem styczniowym. Według tradycji w dolinie ukrywali się powstańcy, a podczas poszukiwań przez wojska rosyjskie miała pojawić się tajemnicza kobieta, która wskazała im schronienie w jaskini. Kiedy zagrożenie minęło, powstańcy mieli dojść do przekonania, że nieznajomą była Matka Boska. 

Ta opowieść jest legendą, ale sam związek Doliny Mnikowskiej z powstaniem styczniowym ma podstawy historyczne. W dolinie rzeczywiście utworzono obóz dla powstańców; jaskinia miała służyć za koszary i kuchnię, a w okolicy ćwiczyli kawalerzyści, strzelcy i kosynierzy.

Co ciekawe, obraz Matki Boskiej Skalskiej miał po 1863 r. także znaczenie patriotyczne. Po upadku powstania uczestnicy ruchu niepodległościowego ukrywali się w jurajskich jaskiniach, a mieszkańcy Krakowa przyjeżdżali do Mnikowa pod pretekstem wycieczek za miasto. 

W rzeczywistości uczestniczyli tutaj w tajnych nabożeństwach za ojczyznę, ponieważ władze zaborcze ograniczały możliwość odprawiania takich mszy w krakowskich kościołach.

Wizerunek nie był zresztą zwyczajnym przedstawieniem Madonny. Według interpretacji historyków sztuki miał on również charakter patriotyczny – Maryja była przedstawiana jako alegoria Polski. 

Szczególnie wymowny jest motyw węża pod jej stopą, interpretowany w patriotycznej symbolice jako obraz zaborów i zniewolenia. W ten sposób religijny wizerunek stawał się jednocześnie symbolem nadziei na odzyskanie niepodległości.

Cmentarzysko w pobliżu doliny

Dolina kryje również ślady znacznie starszej historii. W rejonie Zamczyska odkryto pozostałości grodziska datowanego na VIII–IX wiek. Zachowało się potężne obwałowanie, które niegdyś zabezpieczało osadę. Jeszcze ciekawsze jest odkrycie archeologiczne z 1964 r., kiedy w pobliżu znaleziono cmentarzysko kultury łużyckiej liczące 125 grobów. Oznacza to, że okolica była wykorzystywana przez ludzi na długo przed powstaniem średniowiecznych osad.

Historia miłosna

Z Mnikowem związana jest także legenda o królewskiej miłości. Według miejscowego podania właśnie tutaj mieli spotykać się Zygmunt August i Barbara Radziwiłłówna. 

Romans króla z Barbarą należy do najbardziej znanych historii miłosnych dawnej Polski, natomiast mnikowskie spotkania są elementem lokalnej tradycji, a nie potwierdzonym faktem historycznym. Legenda mówi nawet o kamiennej ławce, na której zakochani mieli wymieniać spojrzenia. Podobno odnajdą ją tylko ci, którzy naprawdę wierzą w prawdziwą miłość. 

Jest w tym coś charakterystycznego dla Doliny Mnikowskiej: historia miesza się tutaj z opowieścią niemal na każdym kroku. Mamy prehistoryczne cmentarzysko, średniowieczne grodzisko, jaskinie wykorzystywane przez powstańców, patriotyczny wizerunek Maryi i legendę o królewskich kochankach. A wszystko to znajduje się w niewielkim, bardzo łatwo dostępnym zakątku Jury.

Tatry Stawy Gąsienicowe  - Zielony i Kurtkowiec

Dolina Gąsienicowa kryje wiele niezwykłych zakątków, a jej polodowcowe jeziora należą do najpiękniejszych elementów tatrzańskiego krajobrazu. Wśród nich wyróżniają się Zielony Staw Gąsienicowy i Kurtkowiec. Choć oba leżą w otoczeniu surowych gór, każdy ma nieco inny charakter. Zielony przyciąga przejrzystą wodą i rozległą panoramą skalistych szczytów, natomiast Kurtkowiec jest niewielkim, bardziej kameralnym stawem, znanym przede wszystkim z malowniczej wysepki.

Zielony Staw Gąsienicowy – zielona tafla pod skalnymi ścianami

Zielony Staw Gąsienicowy znajduje się na wysokości około 1672–1674 m n.p.m., u stóp Skrajnej Turni. Jest największym jeziorem Zielonej Doliny Gąsienicowej i jednym z tych miejsc, w których można dostrzec, jak niezwykłe formy przybiera tatrzański krajobraz.

Jego nazwa nawiązuje do charakterystycznej, lekko zielonkawej barwy wody. W słoneczne dni powierzchnia stawu rozświetla się, a otaczające go skały i zbocza odbijają się w nieruchomej tafli.

Z jeziorem wiąże się również ciekawostka historyczna. Pod koniec XIX wieku Towarzystwo Tatrzańskie wzniosło nad jego brzegiem drewniane schronienie dla turystów. Surowe warunki wysokogórskie okazały się jednak bezlitosne dla niewielkiego budynku, który z czasem przestał istnieć. Później próbowano także zarybiać staw pstrągami, ale ingerencja człowieka nie przyniosła trwałego efektu.

Kurtkowiec – staw z wyspą na wysokości niemal 1700 metrów

Kurtkowiec, nazywany również Stawem w Roztoce, leży na wysokości około 1686 m n.p.m. Jest mniejszy od Zielonego Stawu Gąsienicowego, ale ma wyjątkowy element krajobrazu, który sprawia, że trudno pomylić go z innymi jeziorami w okolicy. Na jego powierzchni znajduje się niewielka wyspa porośnięta kosodrzewiną. To właśnie ona czyni Kurtkowiec szczególnie interesującym miejscem na mapie polskich Tatr.

Wysepka zajmuje około 0,07 hektara i jest uznawana za najwyżej położoną wyspę w Polsce.

Wyrastająca z wody kępa górskiej roślinności wygląda niemal jak miniaturowa wyspa na środku jeziora, choć w rzeczywistości jest częścią surowego, skalistego świata Tatr Wysokich.

Kurtkowiec jest stosunkowo płytki – jego maksymalna głębokość wynosi około 4,8 metra. Jego nieregularna linia brzegowa i otoczenie górskich zboczy sprawiają, że prezentuje się inaczej niż głębokie, ciemne stawy położone w cieniu wysokich ścian skalnych.

Jak dotrzeć do Zielonego Stawu i Kurtkowca?

Oba stawy można zobaczyć podczas wędrówki po Zielonej Dolinie Gąsienicowej. W rejonie jezior przebiegają szlaki prowadzące w stronę Przełęczy Karb oraz Świnickiej Przełęczy. Z okolic schroniska Murowaniec na Hali Gąsienicowej można dotrzeć do Zielonego Stawu w niespełna godzinę, zależnie od wybranej trasy i warunków na szlaku.

Warto zatrzymać się przy obu jeziorach i spojrzeć na nie nie tylko jak na kolejne punkty na mapie, ale także jak na ślady działalności lodowców, które przed tysiącami lat ukształtowały tę część Tatr. Zielony Staw zachwyca barwą wody i otaczającymi go szczytami, a Kurtkowiec przyciąga wzrok niewielką wyspą, która stanowi jeden z najbardziej charakterystycznych akcentów krajobrazu Doliny Gąsienicowej.

 Bazar na Kole – warszawski targ staroci

Bazar na Kole, słynny targ staroci na warszawskiej Woli. Można tu trafić na przedwojenne fotografie, porcelanę z dawnych warszawskich mieszkań, stare zegary, monety, książki, militaria, obrazy i przedmioty, których przeznaczenia nie zawsze potrafi od razu rozpoznać nawet wprawny miłośnik antyków.

To miejsce ma zupełnie inny charakter niż eleganckie galerie antykwaryczne. Tutaj trzeba się rozglądać, zaglądać między wystawione przedmioty, pytać sprzedawców i uzbroić się w cierpliwość. Czasami najciekawszy zakup znajduje się na samym końcu stoiska, przykryty stertą innych rzeczy. A czasami zamiast kosztownego antyku można znaleźć drobiazg, który dla kogoś okaże się bezcenną pamiątką rodzinną.

Od jarmarku perskiego do kultowego targu staroci

Historia Bazaru na Kole sięga lat 80. XX wieku, choć jego korzenie wiążą się z wcześniejszą tradycją warszawskich jarmarków. Jednym z poprzedników był tak zwany jarmark perski, organizowany w latach 70. na Mariensztacie. Z czasem handel starociami rozwinął się na Woli, przyciągając coraz więcej sprzedawców i poszukiwaczy niezwykłych przedmiotów.

Szczególną popularność bazar zdobył w latach 90., gdy po przemianach ustrojowych targowiska stały się ważną częścią polskiej codzienności. Na Kole można było kupić rzeczy niedostępne w zwykłych sklepach, a także sprzedać przedmioty zalegające w domach i piwnicach. Dla jednych był to sposób na zarobek, dla innych – okazja do rozwijania kolekcjonerskiej pasji.

Oferta bazaru potrafi zaskoczyć różnorodnością. Na stoiskach można wypatrzyć porcelanowe filiżanki, srebrzone sztućce, stare lampy, obrazy, zegary, biżuterię, książki, pocztówki i monety. Pojawiają się również przedmioty z czasów PRL-u, dawne wyposażenie mieszkań oraz pamiątki związane z historią Warszawy i Polski. 

Nie wszystko jest zabytkiem o dużej wartości, ale właśnie w tym tkwi urok targu: obok przedmiotów kolekcjonerskich leżą rzeczy, które dla jednego sprzedawcy są zwykłym drobiazgiem, a dla kupującego mogą stać się wyjątkowym odkryciem.

Na bazar przychodzą doświadczeni kolekcjonerzy, handlarze, miłośnicy dawnego wzornictwa, ale również osoby, które po prostu lubią przeglądać stare rzeczy. 

Często za zakupem kryje się nie tylko chęć posiadania konkretnego przedmiotu, lecz także ciekawość jego historii. Ktoś szuka filiżanki podobnej do tej, którą pamięta z domu babci, ktoś inny zbiera stare fotografie, a jeszcze ktoś poluje na mebel, który po odnowieniu zyska drugie życie.

Kolekcjonerskie polowanie – najlepiej od rana

Bazar na Kole znajduje się przy ulicy Obozowej 99 na warszawskiej Woli, w rejonie ulic Obozowej, Księcia Janusza, Newelskiej i Ciołka. W dni powszednie funkcjonuje tu zwykły handel targowy, natomiast weekendy przyciągają miłośników staroci. Szczególnie niedzielny poranek jest tradycyjnie dobrym momentem na poszukiwania – sprzedawcy rozkładają towar, a najciekawsze przedmioty nie zostały jeszcze wypatrzone przez innych kupujących.