Cieszyńskie Wzgórze Zamkowe

Jeśli jest w Cieszynie miejsce, w którym historia i legenda wyjątkowo mocno się ze sobą splatają, jest nim bez wątpienia Wzgórze Zamkowe. Dzisiaj spaceruje się tu po romantycznym parku, między starą rotundą, Wieżą Piastowską i pozostałościami dawnego zamku. Trudno jednak wyobrazić sobie, że jeszcze kilkaset lat temu stała tutaj potężna książęca rezydencja, a wzgórze było centrum władzy Piastów cieszyńskich.

To właśnie tutaj, nad Olzą, należy szukać początków Cieszyna. Archeolodzy znaleźli ślady osadnictwa sięgające V wieku p.n.e. W późniejszych stuleciach wzgórze stało się miejscem obronnego grodu, a około IX wieku funkcjonowała tu już silna osada otoczona potężnym wałem ziemno-drewnianym. Położenie było idealne: wzgórze znajdowało się w widłach Olzy i Bobrówki, dzięki czemu łatwo było kontrolować okolicę i ważne szlaki prowadzące przez Bramę Morawską.

Najbardziej znana legenda mówi jednak, że Cieszyn powstał w 810 roku. Trzej bracia – Bolko, Leszko i Cieszko – mieli po długiej wędrówce spotkać się właśnie w tym miejscu. Tak bardzo ucieszyli się ze swojego odnalezienia, że nazwali źródło swojej radości „Cieszynem”. Nad źródłem mieli następnie założyć miasto.

To oczywiście piękna legenda, a nie potwierdzony fakt historyczny. Co ciekawe, źródło, które tradycja łączy z tym wydarzeniem, istnieje do dzisiaj. Znajduje się jednak poza samym Wzgórzem Zamkowym, w pobliżu ulicy Trzech Braci. Sama opowieść o trzech braciach pojawiła się w źródłach znacznie później niż rzekome wydarzenie z 810 roku. Archeologia pokazuje natomiast, że okolica była zamieszkana wiele stuleci wcześniej.

Rotunda, która pamięta czasy pierwszych Piastów

Największym skarbem wzgórza jest niewielka romańska rotunda św. Mikołaja i św. Wacława. Jej początki sięgają prawdopodobnie XI wieku. To jeden z najstarszych zachowanych murowanych zabytków sakralnych na ziemiach polskich i najstarszy tego typu obiekt na Śląsku Cieszyńskim. Początkowo była kaplicą grodową, związaną z książęcą siedzibą.

Jej historia jest jeszcze ciekawsza, jeśli spojrzeć na nią przez pryzmat legendy. Przez stulecia powtarzano opowieść, że rotunda powstała na miejscu pogańskiej świątyni, w której czczono boginię Marzannę. Według tej tradycji po przyjęciu chrześcijaństwa pogańskie posągi miały zostać usunięte, a w ich miejscu powstała chrześcijańska świątynia.

Czy rzeczywiście stała tutaj świątynia Marzanny? Nie ma na to dowodów archeologicznych. Jest natomiast interesujące świadectwo dawnej tradycji. XVII-wieczny kronikarz Jakub Schickfuss pisał o pogańskiej świątyni znajdującej się na książęcym zamku w Cieszynie, z której po chrystianizacji usunięto posągi bóstw. Historia ta przez wieki pobudzała wyobraźnię i sprawiła, że rotundę zaczęto otaczać aurą jeszcze starszej, przedchrześcijańskiej przeszłości.

Sama budowla jest niewielka, ale robi ogromne wrażenie. Jej okrągła nawa przykryta jest kamienną kopułą, a od wschodu znajduje się półkolista absyda. W zachodniej części zachowała się empora wsparta na kolumnach. W średniowieczu rotunda została włączona w zabudowę zamku Piastów i przez wieki pełniła funkcję książęcej kaplicy.

Co ciekawe, przez pewien czas jej wygląd był zupełnie inny niż dzisiaj. W XIX wieku dokonano klasycystycznej przebudowy wzgórza, która zmieniła również rotundę. Dopiero w latach 50. XX wieku przywrócono jej wygląd nawiązujący do średniowiecznej formy.

Zamek Piastów cieszyńskich

W 1290 roku Cieszyn stał się stolicą samodzielnego księstwa cieszyńskiego. Pierwszym księciem był Mieszko I, syn Władysława opolskiego. To właśnie za jego czasów rozpoczął się proces przekształcania dawnego grodu w murowaną książęcą warownię. W drugiej połowie XIII i na początku XIV wieku powstawały kolejne elementy zamku.

Później jego następcy rozbudowywali rezydencję. Zamek składał się z części górnej i dolnej, posiadał mury obronne, baszty, budynki mieszkalne i gospodarcze oraz system bram i umocnień. Nie był więc niewielkim grodem, którego pozostałości sugeruje dzisiejszy park, lecz prawdziwą książęcą rezydencją.

Najbardziej rozpoznawalną pozostałością zamku jest Wieża Piastowska. Wzniesiono ją w XIV wieku. Ma około 29 metrów wysokości i siedem kondygnacji. Jej funkcja była jednocześnie mieszkalna i obronna. Na szczycie znajdują się kamienne tarcze z orłami Piastów cieszyńskich. Dzisiaj można wejść na jej szczyt i zobaczyć panoramę Cieszyna, Olzy oraz terenów po czeskiej stronie granicy.

Wieża, która miała być ostatnim schronieniem

Jedną z najbardziej tajemniczych części zamku jest tak zwana Wieża Ostatecznej Obrony. Jej pozostałości znajdują się w północno-zachodniej części dawnego zamku.

Była potężną, cylindryczną budowlą. Miała około 12 metrów średnicy, a jej mury osiągały grubość ponad 4 metrów. Wewnątrz pozostawało zaledwie około 3 metrów przestrzeni. Wszystko wskazuje na to, że nie była przeznaczona do wygodnego życia. Jej zadaniem było przetrwanie oblężenia.

Nazwa „wieża ostatecznej obrony” mówi właściwie wszystko. Gdyby nieprzyjaciel sforsował główne umocnienia, książę i jego załoga mogli wycofać się właśnie tutaj i prowadzić dalszą obronę. Przy odpowiednich zapasach żywności, wody i broni niewielka grupa mogła przetrwać jeszcze przez pewien czas, oczekując odsieczy.

Dzisiaj trudno uwierzyć, że pozostałości tak potężnej budowli mogły niemal zniknąć z krajobrazu. W 1914 roku na miejscu dawnej wieży wzniesiono nawet tak zwane „sztuczne ruiny”, wpisujące się w romantyczny charakter ówczesnego parku. Dopiero późniejsze badania archeologiczne wykazały, że pod nimi kryją się rzeczywiste pozostałości średniowiecznej wieży. Obecnie można oglądać odtworzone przyziemie XIII-wiecznej konstrukcji.

Zamek, który zniknął

Najbardziej niezwykłe w historii Wzgórza Zamkowego jest to, że potężna rezydencja Piastów właściwie przestała istnieć.

Duże zniszczenia przyniosła wojna trzydziestoletnia. Zamek ucierpiał podczas działań wojennych, a jego znaczenie zaczęło szybko spadać. W 1653 roku wygasła cieszyńska linia Piastów. Księstwo przeszło pod władzę Habsburgów, którzy nie byli zainteresowani odbudową dawnej piastowskiej warowni. Zamek stopniowo popadał w ruinę.

W XIX wieku Habsburgowie postanowili nadać wzgórzu zupełnie inny charakter. Zamiast odbudowywać średniowieczny zamek, stworzyli tutaj romantyczny park i wznieśli klasycystyczny Pałac Myśliwski. Powstała również oranżeria, w której hodowano egzotyczne rośliny i owoce przeznaczone na cesarski stół. W oranżerii miał koncertować nawet Franciszek Liszt.

W efekcie dzisiejszy spacer po Wzgórzu Zamkowym jest właściwie spacerem po kilku epokach jednocześnie. Pod romantycznym parkiem kryją się relikty średniowiecznego zamku, obok stoi romańska kaplica pamiętająca początki państwa Piastów, a nad wszystkim góruje gotycka wieża.

Tajemnica, którą widać z daleka

Jest jeszcze jedna ciekawa rzecz. Wzgórze Zamkowe nie jest tylko zabytkiem – przez wieki było miejscem, z którego można było kontrolować okolicę. Położenie między Olzą a Bobrówką dawało naturalne walory obronne, dlatego ludzie osiedlali się tutaj już w czasach prehistorycznych. To właśnie geografia tego miejsca w dużej mierze zdecydowała o jego znaczeniu. 

Amalfi, miasto wąskich uliczek, Włochy

Amalfi wygląda dziś jak bajkowa miejscowość wciśnięta między strome zbocza gór a błękitne Morze Tyrreńskie. Kolorowe domy, wąskie uliczki, schody i tarasy pełne cytryn sprawiają, że trudno uwierzyć, iż niewielkie miasteczko było kiedyś potężną republiką morską. Amalfi należało do najważniejszych ośrodków handlowych średniowiecznego Morza Śródziemnego, a jego statki docierały między innymi do Konstantynopola, Egiptu i Lewantu.

Miasto, które żyło z morza

Amalfi zaczęło odgrywać znaczącą rolę szczególnie między IX a XI wiekiem. Jako jedna z pierwszych włoskich republik morskich rywalizowało z Pizą, Genuą i Wenecją. Amalfitanie handlowali drewnem, winem, zbożem i tekstyliami, sprowadzali natomiast przyprawy oraz towary z arabskiego Wschodu.

Z Amalfi wiąże się również słynny zbiór praw morskich Tavole Amalfitane. Przez stulecia uchodził on za jeden z najważniejszych kodeksów regulujących handel i żeglugę na Morzu Śródziemnym. Tradycja przypisywała Amalfi także ważną rolę w rozwoju kompasu, choć opowieść o tym, że wynalazł go Amalfitanin Flavio Gioia, jest dziś uznawana przez historyków za problematyczną i prawdopodobnie późniejszą legendę.

Legenda o założeniu Amalfi

Jedna z najbardziej romantycznych legend tłumaczy nawet nazwę miasta. Według opowieści Amalfi było imieniem ukochanej Herkulesa. Bohater miał otrzymać ją od bogów jako wyjątkowo piękną kobietę, lecz ich szczęście nie trwało długo. Amalfi zmarła, a pogrążony w rozpaczy Herkules miał pochować ją właśnie w miejscu, gdzie później powstało miasto.

Legenda mówi, że Herkules chciał, aby jej imię nie zostało zapomniane, dlatego nazwał nim nadmorską osadę. Historycznie nazwa Amalfi ma jednak inne, bardziej złożone pochodzenie i nie ma dowodów na związek z mityczną ukochaną Herkulesa.

Święty Andrzej i cudowna manna

Najbardziej niezwykłe opowieści związane są z katedrą św. Andrzeja, górującą nad głównym placem miasta. Amalfi Cathedral Jej monumentalne schody prowadzą do fasady będącej jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków wybrzeża.

W krypcie znajduje się relikwia św. Andrzeja Apostoła. Według tradycji w Amalfi przechowywana jest jego głowa, sprowadzona do miasta w XIII wieku po zdobyciu Konstantynopola przez krzyżowców. Szczególną czcią otacza się tak zwaną mannę św. Andrzeja – oleistą ciecz, która według wierzeń pojawia się w pobliżu relikwii. Kościół nie uznaje jej za cud w sensie oficjalnym, ale dla mieszkańców Amalfi od wieków pozostaje częścią lokalnej tradycji.

Co roku 25 i 27 czerwca oraz 30 listopada odbywają się uroczystości ku czci patrona miasta. Jednym z najbardziej charakterystycznych momentów jest procesja z figurą świętego.

Smoki, syreny i czarodziejska moc wybrzeża

Nie brakuje również opowieści, które przypominają, że Amalfi leży na wybrzeżu pełnym dawnych legend. Według jednej z miejscowych tradycji góry nad miastem miały być zamieszkane przez istoty nadprzyrodzone, a groty i skalne zakamarki były miejscami spotkań czarownic i duchów.

Jeszcze silniej z mitologią związane są pobliskie wyspy Li Galli. To właśnie w ich okolicach – według starożytnej tradycji – miały mieszkać syreny, które swoim śpiewem wabiły żeglarzy ku skałom. Z Amalfi do tych legendarnych wysp jest niedaleko, dlatego opowieści o syrenach stały się częścią romantycznego obrazu całego wybrzeża.

Tajemnica papieru z Amalfi

Amalfi ma również mniej baśniową, ale niezwykle ciekawą tajemnicę. Miasto było jednym z pierwszych miejsc na terenie Europy, gdzie zaczęto produkować papier na dużą skalę. Tradycja ta miała pojawić się tutaj dzięki kontaktom handlowym z arabskim światem.

Dziś można odwiedzić Museo della Carta, czyli Muzeum Papieru, urządzone w dawnej papierni. Pokazuje ono, jak za pomocą wody, drewnianych młotów i ręcznej pracy powstawały arkusze papieru. W Amalfi papier nadal jest ważnym elementem lokalnego rzemiosła.

Miasto, które zniknęło pod falami

Jedna z bardziej dramatycznych opowieści dotyczących Amalfi mówi o katastrofie, która miała przyczynić się do upadku miasta. W 1343 roku potężne trzęsienie ziemi i związane z nim osuwiska oraz tsunami miały zmienić linię brzegową. Część dawnego miasta znalazła się pod wodą.

Historycy rzeczywiście wiążą zniszczenia wybrzeża w tym okresie z katastrofalnym wydarzeniem, choć szczegóły znane są przede wszystkim z późniejszych przekazów. Dawne Amalfi miało być znacznie większe niż dzisiejsze miasteczko. Morze, które jest dziś największą atrakcją, w opowieściach mieszkańców stało się więc również strażnikiem zatopionego miasta.

Amalfi i tajemnica wąskich uliczek

Największy urok Amalfi kryje się jednak w jego labiryncie. Za głównym placem zaczynają się schody, przejścia, sklepione zaułki i niewielkie dziedzińce. W średniowieczu taki układ miał znaczenie praktyczne – strome zbocza ograniczały możliwość budowania szerokich ulic, a zwarta zabudowa zapewniała cień i ochronę przed słońcem.

Dzisiaj można odnieść wrażenie, że miasto zostało zaprojektowane specjalnie dla turystów. W rzeczywistości to jego średniowieczna przeszłość stworzyła ten niezwykły labirynt. I właśnie dlatego Amalfi najlepiej poznawać nie tylko z głównego placu, lecz także skręcając w przypadkowe schody i zaułki. 

Wawel w baśniowym klimacie: „Ogrody Światłem Malowane”

Wawel znamy z królewskich komnat, renesansowego dziedzińca i monumentalnej sylwetki zamku. Tymczasem po zmroku to samo miejsce potrafi zamienić się w zupełnie inną przestrzeń. Podczas wydarzenia „Ogrody Światłem Malowane” Ogrody Królewskie stają się sceną dla światła, cienia i współczesnej sztuki.

Tegoroczna edycja odbyła się od 24 do 27 września 2026 roku w ramach festiwalu interpretacyjnego „Wawel jest Wasz!”. Wieczorny spacer prowadził przez królewskie ogrody, w których iluminacje wydobywały z ciemności korony drzew, alejki, architekturę i detale krajobrazu. Nie był to jednak spektakl opowiadający jedną konkretną historię. Światło miało raczej prowadzić zwiedzających i zachęcać ich do własnego odkrywania miejsca.

Tym razem inspiracją dla widowiska była wystawa „Lary i penaty. O budowaniu poczucia bezpieczeństwa w architekturze”. Stąd pojawił się motyw domu, schronienia, zakorzenienia i harmonii. Wawelski ogród został potraktowany nie tylko jako zabytkowa przestrzeń, ale również jako miejsce, w którym można poczuć bliskość natury i odpocząć od codziennego pośpiechu.

Najciekawsze jest chyba właśnie zestawienie bardzo starego miejsca z nowoczesną technologią. Ogrody, które pamiętają czasy królewskiej rezydencji, po zmroku otrzymały współczesną, niemal oniryczną scenografię. Znane za dnia drzewa, alejki i elementy architektury zaczęły wyglądać inaczej, bo światło zmieniło sposób ich postrzegania.