Krypty kościoła Reformatów - podziemna nekropolia Krakowa
Kościół św. Kazimierza Królewicza, powszechnie nazywany kościołem Reformatów, jest jednym z najciekawszych barokowych zabytków Krakowa. Świątynia stoi przy Plantach, przy ulicy Reformackiej, tuż obok klasztoru franciszkanów reformatów. Choć jej wnętrze zachwyca barokowym wystrojem, największą sławę przyniosły jej niezwykłe krypty, w których od ponad trzystu lat zachowały się naturalnie zmumifikowane ciała zakonników i świeckich.
Historia kościoła
Reformaci, będący surową gałęzią zakonu franciszkanów, przybyli do Krakowa w XVII wieku. Budowę klasztoru i kościoła rozpoczęto w 1666 roku dzięki wsparciu króla Jana II Kazimierza oraz możnych rodów. Świątynię ukończono około 1672 roku i poświęcono św. Kazimierzowi Królewiczowi.
Architektura kościoła odzwierciedla ideały reformackiej prostoty. Fasada jest skromna, pozbawiona nadmiernych dekoracji, a jednonawowe wnętrze miało sprzyjać modlitwie i kontemplacji. Mimo tego wewnątrz zachowało się wiele cennych dzieł sztuki, m.in. obraz „Św. Kazimierz”, przypisywany Danielowi Schultzowi, oraz gotycka figura Madonny z Dzieciątkiem z kości słoniowej z XIV wieku, przechowywana w klasztornym skarbcu.
Przed kościołem znajduje się charakterystyczny zespół kaplic Drogi Krzyżowej. Powstały one na początku XIX wieku na miejscu dawnego cmentarza reformackiego, a ich obrazy namalował Michał Stachowicz – jeden z najwybitniejszych krakowskich malarzy tamtych czasów.
Krypty – jedna z najbardziej niezwykłych nekropolii w Polsce
Największym skarbem kościoła są podziemia, które od 1672 roku pełniły funkcję miejsca pochówku. W ciągu blisko dwustu lat spoczęło tu około tysiąca osób – blisko 250 zakonników oraz około 730 świeckich, głównie dobrodziejów klasztoru, przedstawicieli krakowskich rodów mieszczańskich i arystokratycznych, m.in. Wielopolskich, Morsztynów czy Szembeków.
To jednak nie liczba pochowanych uczyniła krypty sławnymi, lecz niezwykły mikroklimat. Panujące tam warunki – odpowiednia temperatura, bardzo dobra cyrkulacja powietrza i niska wilgotność – sprawiły, że ciała wielu zmarłych uległy naturalnej mumifikacji. Nie stosowano żadnych zabiegów balsamowania. Organizm wysychał samoistnie, dzięki czemu zachowały się nie tylko kości, ale również skóra, włosy, fragmenty ubrań, a nawet rysy twarzy.
Do naszych czasów przetrwało około 50–60 trumien ze zmumifikowanymi szczątkami. Zakonników chowano bez trumien – zgodnie z franciszkańską regułą ubóstwa spoczywali bezpośrednio na piasku lub ziemi pod prezbiterium. Natomiast osoby świeckie składano w drewnianych trumnach ustawionych w bocznych kryptach.
To jedna z najbardziej znanych części podziemi. Spoczywają w niej przedstawiciele potężnego rodu Wielopolskich – jednej z najważniejszych rodzin magnackich związanych z Krakowem i Małopolską. Wielopolscy byli właścicielami licznych dóbr ziemskich, pełnili wysokie urzędy państwowe i kościelne, a ich nazwisko zapisało się również w historii politycznej XIX-wiecznego Krakowa. Pochówki tej rodziny pokazują, że krypty Reformatów nie były przeznaczone wyłącznie dla zakonników, ale również dla możnych fundatorów i dobrodziejów klasztoru.
Krypta Szembeków
Należy do najciekawszych miejsc w całej nekropolii. Związana jest z rodem Szembeków – rodziną magnacką, z której wywodzili się m.in. biskupi i dostojnicy państwowi. W tej krypcie pochowany został m.in. biskup Franciszek Antoni Szembek (zm. 1726), syn fundatora kościoła. Jego zachowane ciało należy do najbardziej znanych przykładów naturalnej mumifikacji w krakowskich kryptach.
To najbardziej tajemnicze i przejmujące miejsce w podziemiach. W tej krypcie ciała są zasłonięte kawałkami kamiennych wapieni. Legenda głosi, że zakonnik przeczuwający śmierć udawał się na Srebrną Górę po taki właśnie kamień, który później służył mu za "poduszkę pokutną".
Badania naukowe
Krypty od wielu lat są przedmiotem badań archeologów, konserwatorów i antropologów. Analizy wykazały, że doskonały stan zachowania zwłok nie jest efektem żadnej tajemniczej substancji ani celowego procesu mumifikacji. Kluczową rolę odegrał specyficzny mikroklimat podziemi oraz sprawny przez stulecia system wentylacji, który odprowadzał wilgoć. Dzięki temu proces rozkładu został niemal całkowicie zahamowany.
Walka o uratowanie krypt
Na przełomie XX i XXI wieku wyjątkowe warunki panujące w kryptach zaczęły się zmieniać. Wzrost wilgotności, spowodowany m.in. zmianami poziomu wód gruntowych oraz problemami z izolacją fundamentów, zagroził zachowanym mumiom. Rozpoczęto wieloletni program konserwatorski obejmujący osuszanie murów, poprawę wentylacji i zabezpieczenie fundamentów. Prace finansowane przez Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Krakowa trwają do dziś. W ostatnich latach prowadzone są kolejne prace mające odciąć dopływ wilgoci do podziemi, dzięki czemu możliwe będzie zachowanie tej niezwykłej nekropolii dla przyszłych pokoleń.
Ciekawostki
- Krypty Reformatów są często porównywane do katakumb kapucynów w Palermo. W obu przypadkach ciała zachowały się dzięki naturalnym warunkom, a nie balsamowaniu.
- W latach 70. XX wieku kilka trumien przykryto szklanymi wiekami, aby odwiedzający mogli zobaczyć zmumifikowane szczątki bez naruszania ich bezpieczeństwa.
- Przez wiele lat krypty otwierano dla zwiedzających jedynie z okazji Dnia Zadusznego. Obecnie pozostają zamknięte z powodu prowadzonych prac konserwatorskich i konieczności ochrony delikatnego mikroklimatu.
- Choć w podziemiach pochowano około tysiąca osób, do dziś zachowała się zaledwie niewielka część trumien. Większość drewnianych trumien uległa zniszczeniu lub rozpadła się na przestrzeni wieków, jednak same zmumifikowane ciała zachowały się znacznie lepiej niż można by się spodziewać.
Dziś krypty kościoła Reformatów uznawane są za jedną z najbardziej niezwykłych nekropolii w Polsce. Łączą w sobie wartość historyczną, archeologiczną i naukową, a zachowane naturalne mumie stanowią wyjątkowe świadectwo dawnych zwyczajów pogrzebowych oraz fascynującego wpływu środowiska na proces zachowania ludzkich szczątków.
