Muzeum Stanisława Wyspiańskiego, Kraków

Stanisław Wyspiański (1869–1907) był jednym z najwybitniejszych i najbardziej wszechstronnych artystów epoki Młodej Polski. Urodził się i niemal całe życie spędził w Krakowie, który stał się głównym źródłem jego inspiracji. Był malarzem, rysownikiem, dramatopisarzem, poetą, projektantem witraży, scenografem, grafikiem oraz reformatorem teatru. Tworzył niezwykle intensywnie – cały jego imponujący dorobek powstał w ciągu zaledwie kilkunastu lat. Nie opiszę tu jego niezwykle barwnego życia i ogromnych zasług dla polskiej sztuki i kultury, bo to temat na książki i powieści. Chcę tylko przedstawić, co można zobaczyć w Muzeum Wyspiańskiego w Krakowie.

Rysunek i pastel

Wyspiański był mistrzem rysunku, szczególnie wykonywanego pastelami. Tworzył subtelne portrety dzieci, autoportrety oraz pejzaże Krakowa. Jego charakterystyczny, swobodny sposób prowadzenia kreski i umiejętność oddawania nastroju sprawiły, że uznawany jest za jednego z najwybitniejszych polskich pastelistów.

Malarstwo

W malarstwie najczęściej przedstawiał rodzinę, przyjaciół, kwiaty oraz widoki Krakowa, zwłaszcza Wawelu. Łączył realizm z dekoracyjnością charakterystyczną dla secesji. Jego obrazy wyróżniają się intensywną kolorystyką oraz wyrazistą kompozycją.

Witraże i polichromie

To jedna z najbardziej rozpoznawalnych dziedzin jego twórczości. Zaprojektował monumentalne witraże i dekoracje dla bazyliki Franciszkanów w Krakowie, w tym słynny „Bóg Ojciec – Stań się!”, będący ikoną polskiej sztuki przełomu XIX i XX wieku. Tworzył również projekty witraży dla katedry wawelskiej i innych świątyń, łącząc symbolikę religijną z nowoczesną formą.

Pisarstwo

Wyspiański był autorem dramatów, poezji i rapsodów. Największą sławę przyniosło mu „Wesele”, uznawane za jedno z najważniejszych dzieł polskiej literatury. Napisał także dramaty „Wyzwolenie”, „Noc listopadowa”, „Akropolis” i „Warszawianka”, podejmując tematykę historii, tożsamości narodowej i kondycji społeczeństwa.

Teatr

Był reformatorem teatru i uważał, że spektakl powinien stanowić spójną całość. Sam projektował scenografię, kostiumy, rekwizyty i oprawę plastyczną swoich przedstawień, dzięki czemu wyprzedzał rozwiązania stosowane w teatrze XX wieku.

Grafika, typografia i sztuka użytkowa

Projektował książki, plakaty, meble, wnętrza oraz elementy wyposażenia budynków. Interesował się typografią i dążył do połączenia różnych dziedzin sztuki w harmonijną całość, zgodnie z ideą „dzieła totalnego”.

Wawel - Akropolis 

Jednym z najbardziej ambitnych przedsięwzięć Stanisława Wyspiańskiego była koncepcja przebudowy Wawelu, opracowana wspólnie z architektem Władysławem Ekielskim około 1904 roku. Artyści chcieli przekształcić wzgórze wawelskie w nowoczesne centrum życia narodowego, łączące funkcje reprezentacyjne, muzealne, naukowe i patriotyczne. Choć projekt nigdy nie został zrealizowany, zachowane rysunki i makiety pokazują wizjonerską próbę stworzenia polskiego „Akropolis” – symbolicznego serca odrodzonego narodu.

Muzeum Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie

Największą kolekcję dzieł artysty posiada Muzeum Narodowe w Krakowie. W muzeum można zobaczyć ponad tysiąc obiektów związanych z Wyspiańskim: portrety, pejzaże, projekty witraży, szkice, meble, projekty wnętrz, rękopisy oraz pamiątki osobiste. Ze względu na wrażliwość pasteli ekspozycja jest regularnie zmieniana, dzięki czemu każda wizyta pozwala odkryć inne dzieła artysty.

Barokowa Kaplica na wzgórzu Sivá Brada, Słowacja

Barokowa Kaplica Świętego Krzyża na wzgórzu Sivá Brada, Słowacja

Barokowa Kaplica Świętego Krzyża na wzgórzu Sivá Brada jest jednym z najbardziej malowniczych zabytków słowackiego Spisza. Położona na szczycie niezwykłego trawertynowego wzgórza, kilka kilometrów od Zamku Spiskiego i Spiskiej Kapituły, stanowi ważny cel pielgrzymek oraz element tzw. „Spiskiej Jerozolimy” – zespołu obiektów sakralnych nawiązujących do topografii Jerozolimy. Wzgórze, na którym stoi kaplica, jest jednocześnie cennym rezerwatem przyrody

Historia kaplicy

Kaplicę ufundował w 1675 roku prepozyt spiski Juraj Báršoň. Wybrano miejsce niezwykłe – szczyt aktywnego kopca trawertynowego, z którego od wieków wypływały mineralne źródła uważane przez miejscową ludność za posiadające właściwości lecznicze. Już od początku istnienia świątynia stała się celem pielgrzymek wiernych z całego Spisza.

W kronikach jezuitów ze Spiskiej Kapituły zachowały się wzmianki o wydarzeniach uznawanych za cudowne. Opisywano między innymi przypadki odzyskania wzroku przez osoby cierpiące na choroby oczu po obmyciu ich wodą wypływającą w pobliżu kaplicy. To właśnie te relacje przyczyniły się do wzrostu znaczenia sanktuarium w XVII i XVIII wieku.

W drugiej połowie XVIII wieku, około 1768 roku, kaplicę przebudowano i nadano jej elementy rokokowe. Mimo modernizacji zachowała swój pierwotny barokowy charakter. Przez kolejne stulecia była wielokrotnie odnawiana, lecz nie zmieniła swojego historycznego wyglądu.

Architektura

Kaplica jest niewielką, jednonawową budowlą w stylu barokowym. Prezbiterium zamknięto charakterystycznym półkolistym, niemal podkowiastym zakończeniem, spotykanym w niektórych świątyniach regionu Spisza. Wnętrze przykrywa sklepienie pruskie, natomiast elewację frontową podkreśla płytki ryzalit zwieńczony trójkątnym tympanonem. Nad wejściem znajduje się otwór, z którego podczas uroczystości religijnych głoszono kazania do pielgrzymów zgromadzonych przed świątynią.

W środku zachował się późnobarokowy ołtarz główny z przedstawieniem Kalwarii oraz XVIII-wieczny obraz „Złożenie Chrystusa do grobu”. Choć wnętrze jest skromne, jego wystrój dobrze oddaje charakter barokowej pobożności, skoncentrowanej na Męce Pańskiej.

Ciekawostki

Największą osobliwością jest samo wzgórze Sivá Brada. To około 25-metrowy kopiec trawertynowy, który geolodzy określają jako „żywy”. Dzięki stale wypływającej wodzie bogatej w węglan wapnia kopiec nieustannie się powiększa – jest to jedno z nielicznych takich miejsc w Europie.

Przez wiele lat na wzgórzu działał niewielki gejzer. Woda wytryskiwała na wysokość kilku metrów, jednak z czasem jego aktywność stopniowo osłabła. Obecnie można obserwować jedynie spokojne wypływy mineralnej wody, a podczas długotrwałych okresów suszy źródła mogą nawet czasowo zanikać.

Kaplica jest częścią wyjątkowego założenia krajobrazowego zwanego Spiską Jerozolimą. W XVII wieku rozmieszczono w okolicy kaplice i miejsca kultu w taki sposób, aby odzwierciedlały topografię Jerozolimy i Drogę Krzyżową. Dzięki temu pielgrzymi mogli symbolicznie odbyć pielgrzymkę do Ziemi Świętej bez opuszczania Spisza.

Przed kaplicą stoi wysoki krzyż, który stał się jednym z najbardziej charakterystycznych punktów widokowych w okolicy. Rozciąga się stąd panorama na Zamek Spiski, Spiską Kapitułę oraz rozległą Kotlinę Hornadzką.

Nazwa Sivá Brada, czyli „Siwa Broda”, według jednej z lokalnych interpretacji nawiązuje do jasnych nacieków trawertynowych tworzonych przez wodę bogatą w minerały. Spływające po zboczu osady przypominały mieszkańcom siwą brodę starca.

Matera - dawniej "hańba Włoch", dzisiaj "miasto tysiąca świateł"

Matera to miasto położone w regionie Bazylikata na południu Włoch. Należy do najstarszych nieprzerwanie zamieszkanych miast świata. Jej historia liczy co najmniej 8–9 tysięcy lat, a niektórzy badacze uważają, że ludzie osiedlali się tu już w epoce kamienia.

Najbardziej charakterystycznym elementem miasta są tzw. „Sassi” – dzielnice wykute w skale wapiennej. Domy, magazyny, kościoły, a nawet całe ulice powstawały poprzez wydrążenie wnętrz w skale. Dziś są symbolem miasta, ale jeszcze w połowie XX wieku uznawano je za przykład skrajnej biedy.

W latach 50. XX wieku rząd włoski zdecydował o przesiedleniu około 15 tysięcy mieszkańców z jaskiń do nowoczesnych osiedli. Warunki życia były bardzo trudne – wiele rodzin mieszkało razem ze zwierzętami, a bieżąca woda była rzadkością. Materę nazywano wówczas „hańbą Włoch”.

Paradoksalnie to właśnie dawne ubóstwo uratowało historyczną zabudowę. Gdy mieszkańcy opuścili Sassi, nie doszło do ich modernizacji ani wyburzeń. W latach 80. rozpoczęto szeroko zakrojone prace konserwatorskie, a w 1993 roku historyczne centrum wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W 2019 roku Matera została Europejską Stolicą Kultury. Sassi di Matera

Matera bywa nazywana „drugim Betlejem” lub „Jerozolimą Zachodu”. Surowy, skalny krajobraz sprawia, że filmowcy chętnie wykorzystują ją jako plan zdjęciowy dla produkcji osadzonych w czasach biblijnych.

Miasto zagrało Jerozolimę w wielu słynnych filmach. Kręcono tu między innymi Pasję, Ewangelię według św. Mateusza oraz fragmenty filmu Nie czas umierać.

Na terenie Matery znajduje się ponad 150 skalnych kościołów. Wiele z nich ozdobiono średniowiecznymi freskami wykonanymi przez mnichów bizantyjskich, którzy schronili się tutaj przed prześladowaniami na Wschodzie. Szczególnie interesujące są świątynie ukryte w wąwozach i jaskiniach otaczających miasto.

Jedną z najbardziej niezwykłych budowli jest Palombaro Lungo – ogromna podziemna cysterna znajdująca się pod głównym placem miasta. Ten skomplikowany system gromadzenia deszczówki przez stulecia zapewniał mieszkańcom wodę w suchym regionie Bazylikaty.

Legendy skalnego miasta

Matera ma również swoje legendy. Jedna z nich opowiada o tajemniczych podziemnych tunelach biegnących pod całym miastem i łączących najważniejsze kościoły oraz pałace. Część takich przejść rzeczywiście istnieje, choć wiele pozostaje niezbadanych.

Wieczorem Matera zmienia się nie do poznania. Oświetlone domy wykute w skałach sprawiają wrażenie ogromnej kamiennej szopki bożonarodzeniowej. Z tego powodu Włosi często określają ją mianem „miasta tysiąca świateł”.

Ciekawostką jest także lokalna tradycja związana z chlebem. Słynny „Pane di Matera” ma charakterystyczny kształt przypominający górski szczyt i od wieków wypiekany jest według tradycyjnych receptur. Chleb ten stał się jednym z kulinarnych symboli całej Bazylikaty.