Fortyfikacje Zamościa – twierdza, która nigdy nie została zdobyta szturmem

Fortyfikacje Zamościa należą do najwybitniejszych osiągnięć nowożytnej sztuki fortyfikacyjnej w Europie. Gdy Jan Zamoyski zakładał miasto w 1580 roku, od początku planował je nie tylko jako reprezentacyjną rezydencję i ośrodek handlowy, ale również jako potężną twierdzę. Projekt systemu obronnego opracował włoski architekt Bernardo Morando, wykorzystując najnowocześniejsze rozwiązania tzw. szkoły nowowłoskiej. W kolejnych latach fortyfikacje udoskonalali wybitni inżynierowie wojskowi, m.in. Andrea dell'Aqua i Jan Michał Link.

Pierwsze wały ziemne zaczęto usypywać już w latach 80. XVI wieku. Następnie zastępowano je potężnymi murami ceglano-kamiennymi. Ostatecznie w 1618 roku Zamość otaczał system siedmiu bastionów połączonych kurtynami, szerokimi fosami oraz trzema głównymi bramami: Lubelską, Lwowską i Szczebrzeską. Dodatkową ochronę zapewniały naturalne rozlewiska rzek Łabuńki i Topornicy, które utrudniały dostęp od południa i zachodu.

Twierdza bardzo szybko zyskała opinię jednej z najnowocześniejszych i najlepiej ufortyfikowanych w Rzeczypospolitej. Jej największym atutem był bastionowy system obrony. Każdy bastion osłaniał sąsiedni, dzięki czemu atakujący znajdowali się pod ogniem z kilku stron jednocześnie. Takie rozwiązanie praktycznie eliminowało tzw. martwe pola ostrzału.

Twierdza, której nie zdobyto szturmem

Historia zamojskich fortyfikacji to pasmo skutecznych obron. W 1648 roku pod mury miasta dotarły wojska Bohdana Chmielnickiego. Po blisko dwóch tygodniach oblężenia Kozacy odstąpili od twierdzy. Jeszcze większą sławę przyniosły fortyfikacjom wydarzenia z okresu potopu szwedzkiego. W 1656 roku armiaKarola X Gustawa nie zdołała zdobyć Zamościa, który – obok Jasnej Góry i Gdańska – należał do nielicznych miejsc skutecznie opierających się Szwedom.

Kolejną próbą była wojna z Rosją w 1813 roku. Twierdza przez dziewięć miesięcy wytrzymywała oblężenie wojsk rosyjskich. Z tego okresu pochodzi jedna z największych numizmatycznych ciekawostek – z powodu braku pieniędzy wybito specjalne monety oblężnicze: srebrne dwuzłotówki i brązowe sześciogroszówki, którymi wypłacano żołd żołnierzom.

Podczas powstania listopadowego Zamość był ostatnią twierdzą Królestwa Polskiego, która skapitulowała. Dopiero po wielu miesiącach oblężenia załoga zgodziła się na poddanie miasta.

Rozbudowa w XIX wieku

Rozwój artylerii sprawił, że na początku XIX wieku twierdzę gruntownie zmodernizowano. Powstały ogromne ceglane nadszańce, galerie strzeleckie, kazamaty i nowe umocnienia ziemne. Najbardziej imponującym elementem stał się Bastion VII z monumentalnym nadszańcem, który pełnił jednocześnie funkcję koszar i stanowiska artyleryjskiego. Zamiast tradycyjnego dachu przykryto go grubą warstwą ziemi, zdolną wytrzymać ostrzał artyleryjski.

Niestety rozwój dział gwintowanych sprawił, że niewielka twierdza przestała odpowiadać wymaganiom nowoczesnej wojny. W 1866 roku car Aleksander II nakazał likwidację twierdzy. Mury wysadzano w powietrze, bastiony rozbierano, a cegłę wykorzystywano jako materiał budowlany. Ocalały jedynie niektóre fragmenty fortyfikacji oraz nadszańce.

Co można zobaczyć dzisiaj?

Najcenniejszym zachowanym fragmentem jest Twierdza Zamość, gdzie zrekonstruowano Bastion VII wraz z fragmentem kurtyny i fosy. Można tu spacerować po wałach obronnych, oglądać ustawione działa oraz zejść do podziemnych galerii.

Największą atrakcją jest Podziemna Trasa Turystyczna prowadząca przez kazamaty, galerie strzeleckie oraz wnętrze nadszańca. Liczy około pół kilometra długości i pozwala zobaczyć miejsca, do których dawniej dostęp mieli wyłącznie żołnierze. Zwiedzający przechodzą wąskimi korytarzami, mijają stanowiska artyleryjskie i poznają ewolucję fortyfikacji od XVII do XIX wieku.

W dawnym arsenale działa dziś Muzeum Fortyfikacji i Broni Arsenał Oddział Muzeum Zamojskiego. Wystawy prezentują historię twierdzy, rozwój uzbrojenia od XVI wieku aż po XX stulecie, broń białą, palną, armaty, mundury oraz wyposażenie żołnierzy. Sam budynek arsenału powstał około 1630 roku jako magazyn broni dla zamojskiej załogi.

Na Bastionie VI można natomiast zobaczyć odsłonięte podczas prac archeologicznych fragmenty XVII-wiecznych murów i tzw. słoniczoła – wyjątkowego elementu dawnych umocnień, który przez stulecia pozostawał ukryty pod ziemią.

Ciekawostki o fortyfikacjach

Jedną z największych dum Zamościa jest przekonanie, że twierdzy nigdy nie zdobyto bezpośrednim szturmem. Kolejne armie zmuszały jej obrońców do kapitulacji wyłącznie po długotrwałych oblężeniach lub z powodów politycznych.

Cały system murów miał około 2,4 kilometra długości, choć chronił stosunkowo niewielkie miasto o powierzchni zaledwie 24 hektarów. Dzięki temu obrona mogła szybko przerzucać siły pomiędzy bastionami.

Nadszaniec Bastionu VII to niezwykły przykład wojskowej architektury XIX wieku. W czasie pokoju służył jako koszary, lecz podczas oblężenia zamieniał się w potężną baterię artyleryjską. Działa ustawiano zarówno wewnątrz budowli, jak i na ziemnym stropie.

Legendy i opowieści

Według jednej z najbardziej znanych legend pod całym Starym Miastem istnieje rozległa sieć korytarzy łączących bastiony z pałacem Zamoyskich, arsenałem i kamienicami kupieckimi. W rzeczywistości część takich przejść rzeczywiście istnieje – są to wojskowe galerie i kazamaty – jednak legenda przypisuje im znacznie większy zasięg, niż potwierdzają badania archeologiczne.

Inna miejscowa opowieść mówi o duchach dawnych strażników, którzy podczas nocnych wart mieli pojawiać się na wałach twierdzy. Według przekazów ich sylwetki można było dostrzec szczególnie podczas mglistych poranków nad fosami. To typowa legenda związana z dawnymi twierdzami, która dodaje miejscu tajemniczej atmosfery, choć nie ma historycznego potwierdzenia.

Cerkiew Świętego Ducha w Wilnie, Litwa

Cerkiew Świętego Ducha w Wilnie jest jednym z najważniejszych miejsc prawosławia na Litwie, ale jej wygląd może zaskoczyć. Z zewnątrz przypomina raczej barokowy kościół katolicki niż prawosławną cerkiew. Ma plan krzyża łacińskiego, szeroką nawę, transept i wysoką kopułę, a jej architektura była silnie związana z charakterystycznym dla Wilna barokiem. Co ciekawe, świątynia przez całą swoją historię pozostawała prawosławna i nigdy nie została przejęta przez unitów.

Cerkiew Świętego Ducha - historia

Historia cerkwi zaczęła się w 1597 roku, kiedy w tym miejscu wzniesiono drewnianą świątynię ufundowaną przez Teodorę i Annę Wołowicz. Kilkadziesiąt lat później, w 1634 roku, zastąpiła ją murowana cerkiew. Budowla była jednak wielokrotnie niszczona przez pożary. Szczególnie dotkliwe były pożary z lat 1748–1749. Po nich świątynię odbudowano i przebudowano, a pracami kierował najwybitniejszy architekt wileńskiego późnego baroku – Jan Krzysztof Glaubitz.

Glaubitz pozostawił po sobie coś niezwykłego: wnętrze cerkwi wygląda niemal jak wnętrze XVIII-wiecznego kościoła katolickiego. Największe wrażenie robi ogromny, zielony ikonostas z lat 1753–1756, zaprojektowany właśnie przez Glaubitza. Zamiast typowej, stosunkowo płaskiej ściany ikonowej mamy tutaj rozbudowaną, wielokolumnową konstrukcję z licznymi ornamentami, przypominającą barokową nastawę ołtarzową. To jeden z najlepszych przykładów przenikania się tradycji prawosławnej i architektury wileńskiego baroku.

Warto przyjrzeć się kolorystyce. Zieleń ikonostasu nie jest przypadkowa – w symbolice chrześcijańskiej wiąże się między innymi z życiem, nadzieją i odrodzeniem. Na tle zieleni szczególnie mocno wyróżniają się złocenia i ikony. W świątyni znajduje się także kilkanaście XIX-wiecznych obrazów autorstwa Iwana Trutniewa, jednego z ważniejszych malarzy związanych z Wilnem.

Antoni, Jan i Eustachy

Najbardziej niezwykła historia kryje się jednak pod ziemią.

Pod cerkwią znajduje się krypta związana z kultem trzech prawosławnych męczenników wileńskich: Antoniego, Jana i Eustachego. Według tradycji byli oni XIV-wiecznymi dworzanami wielkiego księcia litewskiego Olgierda, którzy przyjęli chrześcijaństwo w obrządku wschodnim. Za odmowę wyrzeczenia się wiary mieli zostać poddani torturom i straceni w 1347 roku.

I właśnie z nimi związana jest najbardziej przejmująca legenda cerkwi.

Według tradycji Antoni, Jan i Eustachy byli ludźmi z otoczenia księcia Olgierda. Kiedy odmówili uczestniczenia w pogańskich obrzędach, rozpoczęły się prześladowania. Antoniusz miał zostać stracony jako pierwszy, następnie Jan, a później Eustachy. Szczególnie okrutna miała być śmierć tego ostatniego. Według opowieści poddano go torturom ostatecznie także został powieszony.

Warto jednak zaznaczyć, że część szczegółów tej opowieści pochodzi z tradycji hagiograficznej, a nie ze współczesnych źródeł historycznych. Sama historia męczenników jest głęboko zakorzeniona w prawosławnej tradycji Wilna.

Z relikwiami związana jest kolejna niezwykła historia. Przez pewien czas były one ukrywane w podziemiach, prawdopodobnie w obawie przed grabieżą podczas działań wojennych. Według przekazów w 1814 roku szczątki odnaleziono. W połowie XIX wieku pod ikonostasem urządzono specjalną podziemną kaplicę, nazywaną „cerkwią jaskiniową”. Wyświęcono ją w 1851 roku.

Dzisiaj relikwie trzech męczenników znajdują się w głównej przestrzeni cerkwi, przed ikonostasem. Ich szczątki są wystawione w ozdobnym relikwiarzu. Według prawosławnej tradycji zachowanie ciał świętych, określane jako brak rozkładu lub ich mumifikacja, jest znakiem szczególnej świętości. To właśnie relikwie są jednym z głównych powodów, dla których do cerkwi przybywają pielgrzymi.

Z cerkwią związana jest też historia Józefa Siemaszki, pierwszego prawosławnego metropolity litewskiego. Jego grób znajduje się w podziemiach świątyni. Postać ta jest bardzo kontrowersyjna w historii Wilna i Litwy, ponieważ Siemaszko odegrał znaczącą rolę w likwidacji Kościoła unickiego na ziemiach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Cerkiew Świętego Ducha - wystrój

Ciekawostką jest również fakt, że cerkiew znajduje się w zespole klasztornym. Monaster Świętego Ducha przez stulecia był ważnym ośrodkiem życia religijnego, ale także kultury, nauki i oświaty. Przy monasterze działały szkoła i drukarnia. Wileńskie środowisko prawosławne odegrało zresztą znaczącą rolę w rozwoju piśmiennictwa cerkiewnosłowiańskiego.

Jest też ciekawy epizod związany z XIX wiekiem. W 1873 roku, w okresie nasilonej rusyfikacji, cerkiew przebudowano. Usunięto część wcześniejszych barokowych dekoracji fasady, między innymi falisty szczyt i woluty, a budowla otrzymała bardziej klasycystyczny wygląd. To właśnie dlatego dzisiejsza fasada jest znacznie bardziej surowa niż XVIII-wieczne wnętrze.

Ta różnica między zewnętrzem a wnętrzem jest chyba największą ciekawostką architektoniczną cerkwi. Na zewnątrz – klasycyzująca, dość surowa bryła. W środku – eksplozja baroku, złota, zieleni, ikon i dekoracji. Jest to efekt późniejszych przebudów, które częściowo zatarły pierwotny wygląd świątyni.

Salina Turda, Rumunia

Salina Turda, niezwykła kopalnia Rumunii

Salina Turda to kopalnia soli w rumuńskiej Transylwanii. Po zejściu zaledwie na głębokość ok. 42 m pod ziemię przed oczami ukazuje się  pod naszymi stopami ogromne wyrobisko "Rudolf", ale to dopiero początek atrakcji. Spod "sufitu" wyrobiska trzeba zejść 13 poziomów w dół po około 170 schodach, by docenić ogrom kopalni. 

Historia kopalni

Sól wydobywano w okolicach Turdy prawdopodobnie już w czasach rzymskich, kiedy dzisiejsza Turda nosiła nazwę Potaissa. Tutaj stacjonował rzymski legion V Macedonica, a Potaissa była jednym z ważniejszych ośrodków rzymskiej Dacji. Trzeba jednak zachować ostrożność: sama Salina Turda podkreśla, że choć rzymska eksploatacja soli jest prawdopodobna, nie zachowały się jednoznaczne dowody, potwierdzające jej prowadzenie dokładnie w miejscu dzisiejszej kopalni. Za początki udokumentowanego górnictwa soli przyjmuje się raczej XI–XIII wiek. 

Pierwsza jednoznaczna wzmianka o kopalni soli w Turdzie pochodzi z 1271 roku. W dokumencie wydanym przez kancelarię węgierską pojawia się „ocna de sare de la Turda”, czyli kopalnia soli w Turdzie. Sól była w średniowieczu surowcem niezwykle cennym – można ją było sprzedawać, wymieniać, a nawet wykorzystywać jako formę wynagrodzenia. Kontrola nad kopalniami oznaczała więc kontrolę nad bardzo dochodowym źródłem bogactwa.

Jednym z najbardziej imponujących miejsc Saliny jest wyrobisko Rudolf, określane w rumuńskich materiałach jako Mina Rudolf. To ogromna komora powstała w wyniku eksploatacji soli. Ma około 42 metrów głębokości, 50 metrów szerokości i 80 metrów długości. Co szczególnie ciekawe, Rudolf był ostatnim miejscem w Turdzie, w którym prowadzono wydobycie soli. Do jego wnętrza prowadzą 172 stopnie, a na kolejnych poziomach zaznaczono na ścianach lata, w których prowadzono eksploatację.

Nazwa Rudolf pochodzi od imienia arcyksięcia Rudolfa, następcy tronu Austro-Węgier, syna cesarza Franciszka Józefa I. Współczesny turysta może mieć jednak wrażenie, że znajduje się w gigantycznej podziemnej sali widowiskowej, a nie w dawnym miejscu ciężkiej pracy górników.

Warto przy tym rozróżnić dwa elementy, które łatwo ze sobą pomylić. Rudolf jest ogromnym wyrobiskiem, natomiast obok znajduje się szyb wydobywczy, którym sól wydobywana z tego wyrobiska transportowano pionowo na wyższy poziom, do Galerii Franz Josef. Szyb ma około 87 metrów głębokości i łączy poziom Rudolf z galerią transportową. Zachowały się przy nim dawne elementy urządzeń wydobywczych, w tym drewniany kołowrót używany podczas drążenia szybu.

Właśnie przez ten system transportowano sól z głębi kopalni. W specjalnych naczyniach wydobywano ją na wyższy poziom, skąd trafiała do dalszego transportu. Nad szybem znajdowała się konstrukcja o wysokości około 10,5 metra, w której umieszczono stalowe koła linowe. Co niezwykłe, elementy tego mechanizmu pochodzą jeszcze z XIX wieku.

Kolejnym niezwykłym miejscem jest wyrobisko Terezia. To najstarsza część górnicza obecnej Saliny Turda. Sól wydobywano tutaj w latach 1690–1880. Eksploatacja prowadzona w charakterystycznych komorach pozostawiła ogromną pustą przestrzeń – Terezia ma około 90 metrów wysokości i 75 metrów średnicy. Od poziomu wejścia do podstawy wyrobiska jest około 112 metrów.

Podziemne jezioro

Terezia kryje jedną z największych atrakcji Saliny – podziemne jezioro. Ma ono do około 6 metrów głębokości i zajmuje mniej więcej 80 procent powierzchni dna komory. Na jego środku znajduje się niewielka wyspa, która powstała z pozostałości soli zgromadzonych po zakończeniu eksploatacji w 1880 roku. Po jeziorze można pływać łodzią, co daje niezwykłe wrażenie: człowiek znajduje się ponad sto metrów pod powierzchnią ziemi, w ogromnej komorze wykutej w soli.

Salina Turda - miejsce rozrywki i rekreacji

Salina Turda ma swoją znacznie bardziej współczesną stronę. W ogromnej komorze urządzono podziemny park rozrywki. Można tu znaleźć kręgielnię, minigolfa, bilard, tenis stołowy, boisko, plac zabaw, kawiarnie, a nawet 20-metrowy diabelski młyn. 

Salina ma również bardziej dramatyczne karty w swojej historii. Po zakończeniu przemysłowej eksploatacji kopalni zaczęto wykorzystywać jej podziemia do innych celów. Podczas II wojny światowej służyły między innymi jako schronienie dla mieszkańców. W okresie powojennym część podziemi wykorzystywano także jako magazyn sera. Ten niezwykły sposób wykorzystania kopalni pokazuje, jak bardzo zmieniała się funkcja podziemnych przestrzeni na przestrzeni XX wieku.

W 1992 roku Salina Turda została ponownie udostępniona publiczności jako obiekt turystyczny. Późniejsza modernizacja nadała jej współczesny charakter, łącząc zachowane zabytki górnictwa z nowoczesnymi atrakcjami.

Podziemia Turdy mają również specyficzny mikroklimat. Temperatura przez cały rok utrzymuje się mniej więcej na poziomie 11–12°C, a wilgotność w poszczególnych częściach kompleksu wynosi około 73–82 procent. W powietrzu występują aerozole solne, a liczba mikroorganizmów jest bardzo niska. Z tego powodu Salina była i jest wykorzystywana również do celów związanych ze speleoterapią.

Legenda o olbrzymach 

Z Saliną Turda związane są także legendy o Dobrych Olbrzymach. Według miejscowych opowieści dawno temu w Transylwanii mieli żyć olbrzymi, którzy tworzyli własne społeczności i nie zawsze byli wrogo nastawieni do ludzi. Niektórzy mieli pomagać mieszkańcom, zapewniając im bezpieczeństwo i dostatek. Z legendami o olbrzymach związane są również formacje skalne w okolicach Turdy, w tym tak zwana Ściana Olbrzyma.

Podziemny świat Turdy doskonale pasuje do takich opowieści. Ogromne komory rzeczywiście wyglądają tak, jakby nie mogły zostać stworzone przez człowieka. Wysokie na kilkadziesiąt metrów ściany, podziemne jezioro, solne nacieki i labirynty dawnych wyrobisk mogą sprawiać wrażenie wnętrza gigantycznego, ukrytego pałacu.

"Andy Warhol. Od linii do legendy" wystawa Pałacu Sztuki w Krakowie

W krakowskim Pałacu Sztuki można do końca września oglądać wystawę „Andy Warhol. Od linii do legendy”.

Wystawa nie jest typową prezentacją największych przebojów Warhola. Zamiast pokazywać wyłącznie słynne puszki zupy Campbell, Marilyn Monroe czy kolorowe portrety celebrytów, opowiada o drodze, którą artysta przeszedł, zanim stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci XX-wiecznej sztuki. 

Tytuł „Od linii do legendy” dobrze oddaje tę koncepcję – początek stanowią jego wczesne rysunki i ilustracje, a kolejne części pokazują narodziny charakterystycznego języka pop-artu i Warhola jako twórcy funkcjonującego na styku sztuki, reklamy, mody i kultury masowej.

Na wystawie zgromadzono ponad 100 oryginalnych prac i obiektów. Są wśród nich rysunki, sitodruki, fotografie typu Polaroid, filmy, grafiki, plakaty, książki, okładki płyt, pierwsze numery magazynu „Interview”, a także projekty tkanin i stroje z lat 60. XX wieku. Część obiektów pochodzi z wypożyczeń z The Andy Warhol Museum w Pittsburghu, a wystawa powstała również dzięki współpracy z Andy Warhol Foundation for the Visual Arts oraz prywatnymi kolekcjonerami i instytucjami z kilku krajów.

Szczególnie interesujący jest właśnie „Interview”. Warhol założył ten magazyn w 1969 roku, początkowo jako pismo poświęcone filmowi, ale z czasem stało się ono jednym z najważniejszych elementów jego świata. 

Rozmowy z gwiazdami, aktorami, muzykami i artystami, charakterystyczne okładki oraz sposób kreowania celebrytów idealnie pasowały do jego fascynacji sławą. W Krakowie można zobaczyć pierwsze numery pisma i materiały związane z jego działalnością wydawniczą.

Warhol był zresztą kimś znacznie więcej niż malarzem. Zanim zaczął produkować słynne sitodruki, pracował jako ilustrator komercyjny w Nowym Jorku. Jego charakterystyczne rysunki pojawiały się między innymi w magazynach i reklamach. Ta część jego twórczości jest szczególnie ważna, bo pokazuje, że późniejszy Warhol nie pojawił się nagle. Jego słynny styl wyrastał właśnie z doświadczenia grafika i ilustratora.

Wystawa pokazuje również jego zainteresowanie fotografią i filmem. Warhol bardzo wcześnie zrozumiał, że fotografia może stać się materiałem do tworzenia sztuki, a film – narzędziem obserwowania ludzi i ich zachowań. Wśród prezentowanych materiałów znajdują się między innymi jego filmy. Jednym z przykładów jest „Nico” z 1966 roku, krótki, czarno-biały, niemy film 16 mm związany z wokalistką Nico, znaną z zespołu Velvet Underground.

Innym mocnym elementem jest „Cow Wallpaper”, monumentalna tapeta z powtarzającym się wizerunkiem krowy. Motyw ten Warhol stworzył w 1966 roku we współpracy z projektantem Paulem Morrisseyem. W Krakowie prezentowana jest wielkoformatowa instalacja zajmująca ponad 30 m².