Zamek Bran – historia „zamku Draculi” i legendy Transylwanii

Zamek Bran jest jednym z tych miejsc, w których granica między historią a legendą niemal całkowicie się zatarła. Wystarczy spojrzeć na jego sylwetkę: średniowieczna twierdza wznosi się na skalistym wzgórzu, ponad wąską doliną, a za nią zaczynają się lasy i góry Karpat. Nic dziwnego, że właśnie tutaj wyobraźnia turystów natychmiast podpowiada jedno imię – Dracula. Problem w tym, że zamek, który dziś miliony osób nazywają „zamkiem Draculi”, z historycznym Vladem Palownikiem ma bardzo niewiele wspólnego, a zamek opisany przez Brama Stokera w powieści „Dracula” nie jest w książce nazwany Branem.

Historia zamku Bran

Historia zamku zaczęła się jednak na długo przed pojawieniem się wampirów. Bran leży przy strategicznym przejściu przez Karpaty, łączącym Transylwanię z Wołoszczyzną. Już w XIII wieku obszarem tym interesowali się Krzyżacy, którzy po przybyciu do Transylwanii otrzymali od króla Węgier Andrzeja II ziemię Bârsa. Według źródeł zamkowych w 1226 roku wznieśli w Bran drewnianą warownię, która miała zabezpieczać południowo-wschodnie rubieże królestwa. Krzyżacy nie pozostali tutaj jednak długo – zostali usunięci z regionu, a znaczenie strategiczne przełęczy przetrwało ich obecność.

Murowany zamek, którego sylwetkę możemy oglądać dzisiaj, powstał pod koniec XIV wieku. W 1377 roku król Węgier Ludwik I Andegaweński wydał mieszkańcom Braszowa przywilej wzniesienia warowni. Budowę ukończono około 1388 roku. Bran nie był początkowo romantyczną rezydencją książęcą, lecz przede wszystkim twierdzą graniczną i punktem celnym. Z jego murów można było kontrolować ważny szlak handlowy prowadzący przez góry. Pobierano tutaj opłaty od kupców, a jednocześnie warownia miała zabezpieczać granicę Transylwanii przed zagrożeniem ze strony Imperium Osmańskiego.

Vlad Palovnik 

To właśnie położenie zamku sprawiło, że Bran pojawia się w historii Vlada III, zwanego Vladem Palownikiem, czyli Vladem Țepeșem. I tutaj zaczyna się fascynująca różnica między historią a legendą. Vlad rzeczywiście miał powody, aby znać tę okolicę. Droga z Wołoszczyzny do Braszowa prowadziła przez przełęcz Bran, a jego konflikty z kupcami i władzami saskiego Braszowa sprawiały, że szlak ten miał dla niego znaczenie militarne i polityczne. W 1459 roku wojska Vlada przeszły przez Bran podczas konfliktu z mieszkańcami Braszowa.

Nie ma jednak wiarygodnych dowodów, że Vlad Țepeș był właścicielem zamku Bran albo że mieszkał w nim jako władca. Tym bardziej nie można powiedzieć, że był to jego „zamek”. Pojawiająca się czasami opowieść, według której Vlad był tutaj więziony po schwytaniu przez wojska węgierskiego króla Macieja Korwina, również jest mocno dyskusyjna. Współczesne opracowania historyczne wskazują raczej na Visegrád i Budę jako miejsca jego uwięzienia. Co ciekawe, nawet oficjalne materiały dotyczące zamku nie są w tej kwestii całkowicie zgodne z bardziej ostrożnymi interpretacjami historyków – pokazuje to, jak silnie legenda zdążyła związać Vlada z Branem.

Znacznie ciekawszy jest fakt, że prawdziwe życie zamku bardzo różniło się od jego dzisiejszego wizerunku. Przez stulecia Bran pozostawał przede wszystkim twierdzą, punktem kontrolnym i miejscem poboru ceł. Z czasem jego znaczenie militarne zaczęło jednak maleć. W XIX wieku, kiedy granica przesunęła się w głąb Karpat, zamek przestał pełnić dawną funkcję graniczną i stopniowo podupadał.

Królowa Maria Rumuńska

Jego los odmieniła dopiero królowa Maria, żona Ferdynanda I i jedna z najbardziej niezwykłych postaci rumuńskiej rodziny królewskiej. W 1920 roku mieszkańcy Braszowa ofiarowali jej zamek. Maria szybko się w nim zakochała i postanowiła uczynić z surowej średniowiecznej twierdzy wygodną rezydencję. Prace nad przebudową prowadził czeski architekt Karel Liman, znany również z prac przy Peleș i Pelișor. Zamek otrzymał ogrzewanie, instalacje sanitarne, elektryczność i bardziej komfortowe wnętrza, ale zachowano jego średniowieczny charakter.

To właśnie Maria nadała Branowi charakter, który w pewnym sensie jest dziś mniej znany niż Dracula. Królowa urządziła tutaj swoje ulubione miejsce wypoczynku, sprowadziła meble, dzieła sztuki i pamiątki, a wokół zamku powstał park z ogrodami, stawami i Domem Herbacianym. Bran stał się nie tyle ponurą twierdzą, ile niezwykle osobistym, romantycznym domem królowej.

Po śmierci Marii w 1938 roku zamek odziedziczyła jej córka, księżniczka Ileana. Jej historia jest znacznie mniej znana niż historia matki, a także pełna dramatycznych zwrotów. Po komunistycznym przejęciu władzy w Rumunii rodzina królewska została pozbawiona majątku, a w 1948 roku Bran przejęło państwo. W 1956 roku zamek przekształcono w muzeum. Po upadku komunizmu rozpoczęła się długa walka o zwrot własności. W 2006 roku zamek został prawnie zwrócony spadkobiercom księżniczki Ileany i arcyksięcia Antona Austrii, a od 1 czerwca 2009 roku ponownie znalazł się w pełnym posiadaniu ich spadkobierców: arcyksięcia Dominika, arcyksiężnej Marii Magdaleny i arcyksiężnej Elisabeth.

Tak więc dzisiejszy Bran nie jest własnością państwa rumuńskiego ani rodziny królewskiej. Jego właścicielami są potomkowie księżniczki Ileany. Obiekt jest zarządzany i udostępniany zwiedzającym przez Compania de Administrare a Domeniului Bran.

Dracula na zamku Bran

A skąd w takim razie wziął się Dracula?

Tu historia robi się jeszcze ciekawsza. Bram Stoker opublikował „Draculę” w 1897 roku. Irlandzki pisarz nigdy nie odwiedził Rumunii, a Bran nie pojawia się w powieści jako nazwa zamku hrabiego. Stoker umieścił siedzibę Draculi w Transylwanii, w okolicach przełęczy Borgo. Opis jego zamku – samotnego, stojącego wysoko nad doliną, otoczonego górami i lasami – bardzo łatwo skojarzyć z Branem, ale nie oznacza to, że Stoker napisał książkę o tym konkretnym zamku.

Co więcej, historyczny Vlad Țepeș i literacki hrabia Dracula to dwie różne postacie. Stoker wykorzystał imię „Dracula”, które kojarzyło się z rodem Vlada, ale stworzył własnego bohatera. Prawdziwy Vlad był hospodarem Wołoszczyzny, człowiekiem z krwi i kości, prowadzącym brutalną politykę wobec przeciwników. Dracula natomiast jest arystokratycznym wampirem z gotyckiej powieści. Z czasem literatura, kino i turystyka połączyły te dwie postacie tak mocno, że dzisiaj niemal niemożliwe jest ich całkowite rozdzielenie.

Bran ma jednak pewną przewagę nad wieloma innymi miejscami reklamowanymi jako „zamek Draculi”. Jego wygląd rzeczywiście pasuje do wyobrażenia o gotyckiej siedzibie wampira. Stoi na samotnej skale, ma wysokie wieże, wąskie przejścia, strome schody i dziedziniec otoczony murami. W XIX wieku musiał wyglądać jeszcze bardziej tajemniczo niż dzisiaj. Dlatego, choć historycznie związek z Draculą jest bardzo słaby, wizualnie Bran niemal idealnie spełnia oczekiwania turysty przyjeżdżającego do „zamku wampira”.

Co ciekawe, współczesny mit Draculi nie wyrósł wyłącznie z historii Vlada. W samym regionie Transylwanii od wieków funkcjonowały opowieści o istotach, które mogły stać się inspiracją dla późniejszej literatury grozy. Jedną z nich były strigoi – zmarli lub ludzie posiadający zdolność opuszczania własnego ciała, którzy nocą mieli powracać i odbierać żywym siły. Wierzono, że strigoi mogą nękać śpiących, przynosić choroby, a nawet sprowadzać śmierć.

Legendy Transylwanii

Właśnie dlatego warto pamiętać, że legenda Draculi nie została po prostu „wymyślona” przez Stokera. Pisarz wykorzystał europejskie opowieści o zmarłych powracających z grobów, a następnie połączył je z historią Vlada Țepeșa i wyobrażeniem tajemniczej Transylwanii. Oficjalna ekspozycja Zamku Bran poświęcona „historii strachów w Transylwanii” pokazuje siedem ważnych postaci miejscowego folkloru: śmierć, Iele, sântoaderów, solomonarów, stafie, strigoi i vârcolaci.

Lele to jedne z najbardziej niezwykłych istot rumuńskiego folkloru. Były przedstawiane jako piękne, nadprzyrodzone kobiety pojawiające się nocą na odludnych polanach. Tańczące w kręgu miały mieć ogromną moc, a człowiek, który przypadkiem zobaczył ich taniec albo zakłócił ich zabawę, mógł zostać ciężko ukarany. W opowieściach ludowych pozostawały po nich charakterystyczne kręgi na trawie – ślady ich nocnych tańców.

Jeszcze bardziej „draculiczne” są strigoi i moroi. W zależności od regionu i wersji opowieści nazwy te mogły oznaczać nieumarłych, duchy zmarłych albo osoby posiadające nadnaturalne zdolności. Wierzono, że nocą opuszczają groby lub własne ciała i mogą wysysać z żywych energię. To właśnie te stare wierzenia są znacznie bliższe rzeczywistym korzeniom europejskich opowieści o wampirach niż sam Vlad Țepeș.

W karpackich opowieściach pojawiają się również vârcolaci – tajemnicze istoty związane z przemianami, wilkołakami i nadnaturalnymi siłami. Wspólnym elementem tych wierzeń jest noc, las, góry i przekonanie, że poza bezpieczną przestrzenią ludzkiej osady zaczyna się świat, którego człowiek nie potrafi kontrolować.

Bardzo interesującą postacią jest też Solomonar. Według rumuńskiego folkloru był to czarodziej posiadający władzę nad pogodą. Miał potrafić sprowadzać burze, grad i deszcz, a w niektórych opowieściach podróżował na grzbiecie ogromnego smoka lub wężowej istoty zwanej zmeu albo balaur. Wierzono nawet, że przyszli Solomonari pobierali nauki w tajemniczej szkole magii – Scholomance.

To właśnie takie opowieści pokazują, że Transylwania nie potrzebowała Draculi, aby być krainą pełną nadnaturalnych historii. Dracula został dołożony do miejscowych wierzeń i z czasem je zdominował.

Wokół samego Branu również narosły opowieści o duchach, tajemniczych przejściach i ukrytych pomieszczeniach. Jedna z legend mówi o ukrytych skarbach, które miały zostać schowane w zamku lub jego podziemiach podczas najazdów. Inne historie opowiadają o duchach pojawiających się w zamkowych wnętrzach. Nie są to jednak legendy, które można traktować jak udokumentowane wydarzenia – raczej część późniejszego folkloru, który narósł wokół starej twierdzy.

Największą ironią historii Branu jest więc to, że zamek, który naprawdę należał do królowej, dzisiaj kojarzy się przede wszystkim z wampirem, który nigdy w nim nie mieszkał. Vlad Țepeș rzeczywiście przechodził przez okolice Bran i prowadził działania związane z tym strategicznym szlakiem, ale nie był właścicielem zamku. Bram Stoker z kolei nigdy nie odwiedził Branu i nie nazwał go w swojej powieści. A jednak potężna wyobraźnia pisarza, późniejsze filmy i rozwój turystyki sprawiły, że średniowieczna twierdza królowej Marii stała się na całym świecie „zamkiem Drakuli”.

I chyba właśnie dlatego Bran jest tak fascynujący. Można przyjechać tutaj dla Draculi, zrobić zdjęcie przed zamkiem i szukać śladów wampira, ale prawdziwa historia okazuje się niemal równie ciekawa. Są tu średniowieczni kupcy, saskie miasta, konflikty z Wołochami, osmańskie zagrożenie, Vlad Palownik, niezwykła królowa Maria, komunistyczna konfiskata i powrót majątku do potomków rodziny królewskiej. A ponad tym wszystkim pozostaje jeszcze stara transylwańska wiara w strigoi, Iele, solomonarów i inne istoty, które przez stulecia zamieszkiwały wyobraźnię mieszkańców Karpat. To właśnie z połączenia tych wszystkich historii powstało miejsce, które dzisiaj trudno już oddzielić od legendy.

 

Więcej o prawdziwej historii zamku Draculi przeczytasz w moim artykule opublikowanym w Tygodniku Interii

Târgu Mureș, Rumunia

Târgu Mureș, położone w sercu Transylwanii, jest jednym z tych rumuńskich miast, które najlepiej pokazują, jak skomplikowana była historia tego regionu. Miasto znane jest po rumuńsku jako Târgu Mureș, po węgiersku jako Marosvásárhely, a jego dzieje przez stulecia splatały się z historią Węgier, Siedmiogrodu, Habsburgów i późniejszej Rumunii. 

Dzisiaj obok siebie można tu znaleźć średniowieczną twierdzę, barokowe i secesyjne kamienice, pałace oraz niezwykły Pałac Kultury, będący jednym z najciekawszych przykładów secesji w całej Transylwanii.

Miasto targów nad Maruszą

Nazwa Târgu Mureș oznacza właściwie „targ nad Maruszą” – od rzeki Mureș, czyli Maruszy. To nieprzypadkowa nazwa. Miasto przez wieki było ważnym ośrodkiem handlowym, w którym krzyżowały się szlaki prowadzące przez Transylwanię. W dokumentach pojawia się już w średniowieczu, a w 1616 roku uzyskało status wolnego miasta królewskiego.

Największym architektonicznym skarbem Târgu Mureș jest bez wątpienia Pałac Kultury – Palatul Culturii. Powstał w latach 1911–1913 z inicjatywy burmistrza Györgya Bernádyego, człowieka, który na początku XX wieku właściwie zmienił oblicze miasta. To właśnie za jego czasów powstawały nowe szkoły, budynki publiczne, oświetlenie uliczne i kanalizacja. Bernády miał ambicję przekształcenia prowincjonalnego miasta w nowoczesny ośrodek kultury.

Projekt powierzono budapeszteńskim architektom Marcellowi Komorowi i Dezső Jakabowi. Ich dzieło jest przykładem węgierskiej odmiany secesji, zwanej często secesją transylwańską lub secesją siedmiogrodzką. Budynek nie miał być jedynie efektownym pałacem. Od początku planowano w nim umieścić szkołę muzyczną, bibliotekę, muzeum, szkołę językową, sale koncertowe i przestrzenie wystawowe.

Co ciekawe, pierwotny projekt był mniejszy. Początkowo Pałac miał mieć tylko dwa piętra, ale kiedy budowa już trwała, burmistrz Bernády przekonał architektów do dodania kolejnej kondygnacji. Powód był dość praktyczny – okazało się, że szkoła muzyczna potrzebuje więcej miejsca, niż pierwotnie zakładano.

Pałac, który opowiada legendy

Najbardziej niezwykłą częścią budynku jest Sala Lustrzana. Już sama jej nazwa brzmi trochę baśniowo. Pochodzi od dwóch potrójnych weneckich luster ustawionych naprzeciwko siebie na końcach sali. Jednak prawdziwą atrakcją jest dwanaście ogromnych witraży wykonanych w 1913 roku w pracowni słynnego budapeszteńskiego artysty Miksy Rótha.

I tutaj zaczyna się najciekawsza część. Witraże nie są przypadkowym zbiorem dekoracyjnych obrazów. Opowiadają historie.

Część z nich przedstawia codzienne życie Seklerów – ich domy, stroje, zajęcia i tradycyjną architekturę. Inne odnoszą się bezpośrednio do seklerskich legend. Cztery centralne witraże przedstawiają natomiast sceny z popularnych węgierskich ballad ludowych.

Wśród przedstawionych opowieści znajdują się między innymi historie o Budai Ilonie, Salamon Sarze, Kadar Kacie oraz pięknej Julii zabranej do nieba. Są to opowieści pełne miłości, zdrady, śmierci, nadprzyrodzonych wydarzeń i tragicznych wyborów. 

Jedna z nich opowiada o dziewczynie oszukanej przez diabła, inna o zakazanej miłości, a jeszcze inna o młodej kobiecie, która umiera i zostaje opłakiwana przez matkę.

Warto więc podczas zwiedzania Pałacu nie traktować witraży wyłącznie jako dekoracji. To właściwie ogromna księga dawnych legend, zapisana szkłem i światłem.

„Klejnot” secesji

Pałac Kultury robi ogromne wrażenie również z zewnątrz. Fasada jest pełna mozaik, płaskorzeźb, ornamentów, ceramiki, fresków i kolorowych elementów. W środku znajdują się między innymi polichromowane płytki z fabryki Zsolnay, bogato zdobione schody, malowidła i złocenia. Całość miała tworzyć coś w rodzaju „dzieła totalnego”, w którym architektura, malarstwo, rzeźba, rzemiosło artystyczne i muzyka tworzą jedną całość.

Szczególnie interesująca jest sala koncertowa. Zamontowano w niej w 1913 roku ogromne organy wyprodukowane przez śląską firmę Rieger. Instrument posiadał aż 4463 piszczałki i 63 głosy.

Co ciekawe, witraże z Sali Lustrzanej miały być prezentowane na międzynarodowej wystawie sztuki dekoracyjnej w San Francisco w 1914 roku. Ostatecznie wybuch I wojny światowej pokrzyżował te plany – na wystawę wysłano jedynie projekty, które zresztą zostały nagrodzone.

Dzisiaj w Pałacu Kultury działają między innymi biblioteka, muzeum, muzeum sztuki i filharmonia. Zwiedzający mogą zobaczyć foyer, klatki schodowe, Salę Lustrzaną, Małą Salę oraz Wielką Salę koncertową.

Jeszcze jedna ciekawostka – miasto dwóch kultur

Târgu Mureș jest szczególnie interesujące dlatego, że jego historię trudno przypisać wyłącznie jednemu narodowi. Przez wieki spotykały się tutaj kultura węgierska, seklerska, rumuńska, niemiecka i żydowska. Właśnie dlatego miasto jest ciekawym miejscem do obserwowania skomplikowanej historii Transylwanii – regionu, w którym granice polityczne zmieniały się znacznie częściej niż język, tradycje czy pamięć mieszkańców.