Dolina Mnikowska. Ukryta dolina pod Krakowem i jej legendy

Dolina Mnikowska to jedno z tych miejsc pod Krakowem, które wyglądają jak naturalna scenografia do legendy. Wąski, wapienny wąwóz, wysokie skały, jaskinie i zacieniona Dolina Sanki (rzeki Sanki) sprawiają, że trudno uwierzyć, iż od centrum Krakowa dzieli ją zaledwie kilkanaście kilometrów.

Dolina Mnikowska jest częścią Doliny Sanki

Dolina jest częścią Dolinek Krakowskich, a od 1963 r. objęta jest ochroną jako rezerwat krajobrazowy. Chronione są tu m.in. wapienne skały i jaskinie, las grądowy oraz murawy kserotermiczne.

Malowidło Matki Boskiej Skalskiej

Najbardziej niezwykłym miejscem doliny jest tzw. Cyrk – skalne zakole, którego ściany tworzą naturalny amfiteatr. Właśnie tutaj znajduje się jeden z najbardziej charakterystycznych zabytków Mnikowa: ogromny wizerunek Matki Boskiej Skalskiej namalowany bezpośrednio na skale.

Obraz powstał w 1863 r. i przez lata przypisywano jego autorstwo Walerego Eljasza-Radzikowskiego. Dzisiaj wiadomo jednak, że pierwsze, niezachowane już malowidło Niepokalanej wykonał Izydor Jabłoński, krakowski malarz, profesor Szkoły Sztuk Pięknych i przyjaciel Jana Matejki.

Z obrazem związana jest piękna legenda o hrabinie Potockiej. Według miejscowego przekazu jej córka ciężko zachorowała. Zrozpaczona matka miała modlić się o jej zdrowie, a następnie trzykrotnie ujrzeć we śnie wizerunek Matki Boskiej na skalnej ścianie. 

Kiedy dziecko wyzdrowiało, hrabina miała odnaleźć miejsce ze snu i polecić miejscowemu artyście namalowanie obrazu. To właśnie tę opowieść uważa się za jedną z legend wyjaśniających powstanie kultu Matki Boskiej Skalskiej.

Powstańcy w Dolinie Mnikowskiej

Jest też druga, znacznie bardziej dramatyczna wersja historii. Łączy ona obraz z powstaniem styczniowym. Według tradycji w dolinie ukrywali się powstańcy, a podczas poszukiwań przez wojska rosyjskie miała pojawić się tajemnicza kobieta, która wskazała im schronienie w jaskini. Kiedy zagrożenie minęło, powstańcy mieli dojść do przekonania, że nieznajomą była Matka Boska. 

Ta opowieść jest legendą, ale sam związek Doliny Mnikowskiej z powstaniem styczniowym ma podstawy historyczne. W dolinie rzeczywiście utworzono obóz dla powstańców; jaskinia miała służyć za koszary i kuchnię, a w okolicy ćwiczyli kawalerzyści, strzelcy i kosynierzy.

Co ciekawe, obraz Matki Boskiej Skalskiej miał po 1863 r. także znaczenie patriotyczne. Po upadku powstania uczestnicy ruchu niepodległościowego ukrywali się w jurajskich jaskiniach, a mieszkańcy Krakowa przyjeżdżali do Mnikowa pod pretekstem wycieczek za miasto. 

W rzeczywistości uczestniczyli tutaj w tajnych nabożeństwach za ojczyznę, ponieważ władze zaborcze ograniczały możliwość odprawiania takich mszy w krakowskich kościołach.

Wizerunek nie był zresztą zwyczajnym przedstawieniem Madonny. Według interpretacji historyków sztuki miał on również charakter patriotyczny – Maryja była przedstawiana jako alegoria Polski. 

Szczególnie wymowny jest motyw węża pod jej stopą, interpretowany w patriotycznej symbolice jako obraz zaborów i zniewolenia. W ten sposób religijny wizerunek stawał się jednocześnie symbolem nadziei na odzyskanie niepodległości.

Cmentarzysko w pobliżu doliny

Dolina kryje również ślady znacznie starszej historii. W rejonie Zamczyska odkryto pozostałości grodziska datowanego na VIII–IX wiek. Zachowało się potężne obwałowanie, które niegdyś zabezpieczało osadę. Jeszcze ciekawsze jest odkrycie archeologiczne z 1964 r., kiedy w pobliżu znaleziono cmentarzysko kultury łużyckiej liczące 125 grobów. Oznacza to, że okolica była wykorzystywana przez ludzi na długo przed powstaniem średniowiecznych osad.

Historia miłosna

Z Mnikowem związana jest także legenda o królewskiej miłości. Według miejscowego podania właśnie tutaj mieli spotykać się Zygmunt August i Barbara Radziwiłłówna. 

Romans króla z Barbarą należy do najbardziej znanych historii miłosnych dawnej Polski, natomiast mnikowskie spotkania są elementem lokalnej tradycji, a nie potwierdzonym faktem historycznym. Legenda mówi nawet o kamiennej ławce, na której zakochani mieli wymieniać spojrzenia. Podobno odnajdą ją tylko ci, którzy naprawdę wierzą w prawdziwą miłość. 

Jest w tym coś charakterystycznego dla Doliny Mnikowskiej: historia miesza się tutaj z opowieścią niemal na każdym kroku. Mamy prehistoryczne cmentarzysko, średniowieczne grodzisko, jaskinie wykorzystywane przez powstańców, patriotyczny wizerunek Maryi i legendę o królewskich kochankach. A wszystko to znajduje się w niewielkim, bardzo łatwo dostępnym zakątku Jury.