Kościół Św. Krzyża w Krakowie – gotycka perła z „palmowym” sklepieniem

 Kościół Świętego Krzyża w Krakowie – gotycka perła z „palmowym” sklepieniem

Tuż obok Teatru Słowackiego, przy placu Świętego Ducha, stoi jedna z najcenniejszych średniowiecznych świątyń Krakowa – Kościół Świętego Krzyża. Choć pozostaje nieco w cieniu Mariackiego czy katedry wawelskiej, historycy sztuki uznają ją za jeden z najczystszych przykładów gotyku w mieście.

Historia świątyni

Według tradycji pierwszy kościół w tym miejscu miał powstać pod koniec XII wieku z fundacji biskupa Pełki. Była to drewniana budowla służąca mieszkańcom rozwijającego się Krakowa. W połowie XIII wieku przy świątyni osadzono zakon duchaków, który prowadził szpital dla ubogich, pielgrzymów i chorych. Cały ten kompleks należał do najważniejszych ośrodków opieki społecznej średniowiecznego miasta.

Obecny murowany kościół zaczęto wznosić około 1300 roku. Najpierw powstało prezbiterium, a następnie charakterystyczna kwadratowa nawa. Budowa trwała etapami przez niemal dwa stulecia. W 1528 roku świątynię strawił pożar, po którym konieczna była odbudowa części wnętrza i sklepień. Kolejne restauracje przeprowadzano w XIX i XX wieku, dzięki czemu zachowała ona swój średniowieczny charakter.

Architektura

Kościół jest przykładem dojrzałego gotyku małopolskiego. Jego bryła zachwyca prostotą: składa się z kwadratowej ceglanej nawy oraz węższego, kamiennego prezbiterium nakrytego osobnym dachem. Nad zachodnią fasadą góruje masywna czworoboczna wieża zwieńczona wysokim hełmem.

Najbardziej niezwykłym elementem świątyni jest słynne sklepienie palmowe. Cały ciężar sklepienia nawy opiera się na jednym centralnym filarze, z którego rozchodzą się żebra przypominające liście palmy. Jest to rozwiązanie wyjątkowe nie tylko w Polsce, ale i w europejskiej architekturze gotyckiej. Filar symbolizuje Drzewo Życia, a rozchodzące się żebra – jego gałęzie.

W prezbiterium znajduje się późnogotyckie sklepienie sieciowe z XVI wieku. Wnętrze zdobią także polichromie rekonstruowane pod kierunkiem Stanisława Wyspiańskiego podczas prac konserwatorskich na przełomie XIX i XX wieku.

Co warto zobaczyć we wnętrzu?

Na uwagę zasługuje gotycka chrzcielnica z XV wieku, barokowy ołtarz główny oraz późnogotyckie malowidła ścienne. W kaplicy św. Andrzeja zachowało się średniowieczne przedstawienie Ukrzyżowania. W kościele znajduje się również lawaterz z 1581 roku, przeniesiony z nieistniejącego już kościoła Ducha Świętego; obecnie pełni funkcję kropielnicy.

Ciekawostki

Niewiele osób wie, że kościół był kiedyś częścią ogromnego kompleksu szpitalnego prowadzonego przez zakon duchaków. Obok znajdował się wielki kościół Ducha Świętego oraz zabudowania szpitalne. Większość z nich została rozebrana w XIX wieku, a po dawnym założeniu pozostała jedynie świątynia Świętego Krzyża.

W średniowieczu teren wokół kościoła zajmował cmentarz. Dzisiaj trudno to sobie wyobrazić, spacerując między teatrem a Plantami.

Na zewnętrznej ścianie prezbiterium od strony Plant znajduje się rzeźba przedstawiająca upadającego Chrystusa. Wykonał ją znany rzeźbiarz Jan Szczepkowski na początku XX wieku.

Kościół był miejscem ślubu Wojciecha Korfantego z Elżbietą Szprotówną w 1903 roku. Jedna z najważniejszych postaci walki o przyłączenie Górnego Śląska do Polski wybrała właśnie tę świątynię na zawarcie małżeństwa.

Dla wielu znawców architektury najcenniejszym skarbem kościoła nie są jednak ołtarze ani obrazy, lecz właśnie niezwykłe sklepienie palmowe. To ono sprawia, że świątynia Świętego Krzyża jest uznawana za jeden z najbardziej oryginalnych zabytków gotyckich w całej Polsce.