Barokowa Kaplica na wzgórzu Sivá Brada, Słowacja

Barokowa Kaplica Świętego Krzyża na wzgórzu Sivá Brada, Słowacja

Barokowa Kaplica Świętego Krzyża na wzgórzu Sivá Brada jest jednym z najbardziej malowniczych zabytków słowackiego Spisza. Położona na szczycie niezwykłego trawertynowego wzgórza, kilka kilometrów od Zamku Spiskiego i Spiskiej Kapituły, stanowi ważny cel pielgrzymek oraz element tzw. „Spiskiej Jerozolimy” – zespołu obiektów sakralnych nawiązujących do topografii Jerozolimy. Wzgórze, na którym stoi kaplica, jest jednocześnie cennym rezerwatem przyrody

Historia kaplicy

Kaplicę ufundował w 1675 roku prepozyt spiski Juraj Báršoň. Wybrano miejsce niezwykłe – szczyt aktywnego kopca trawertynowego, z którego od wieków wypływały mineralne źródła uważane przez miejscową ludność za posiadające właściwości lecznicze. Już od początku istnienia świątynia stała się celem pielgrzymek wiernych z całego Spisza.

W kronikach jezuitów ze Spiskiej Kapituły zachowały się wzmianki o wydarzeniach uznawanych za cudowne. Opisywano między innymi przypadki odzyskania wzroku przez osoby cierpiące na choroby oczu po obmyciu ich wodą wypływającą w pobliżu kaplicy. To właśnie te relacje przyczyniły się do wzrostu znaczenia sanktuarium w XVII i XVIII wieku.

W drugiej połowie XVIII wieku, około 1768 roku, kaplicę przebudowano i nadano jej elementy rokokowe. Mimo modernizacji zachowała swój pierwotny barokowy charakter. Przez kolejne stulecia była wielokrotnie odnawiana, lecz nie zmieniła swojego historycznego wyglądu.

Architektura

Kaplica jest niewielką, jednonawową budowlą w stylu barokowym. Prezbiterium zamknięto charakterystycznym półkolistym, niemal podkowiastym zakończeniem, spotykanym w niektórych świątyniach regionu Spisza. Wnętrze przykrywa sklepienie pruskie, natomiast elewację frontową podkreśla płytki ryzalit zwieńczony trójkątnym tympanonem. Nad wejściem znajduje się otwór, z którego podczas uroczystości religijnych głoszono kazania do pielgrzymów zgromadzonych przed świątynią.

W środku zachował się późnobarokowy ołtarz główny z przedstawieniem Kalwarii oraz XVIII-wieczny obraz „Złożenie Chrystusa do grobu”. Choć wnętrze jest skromne, jego wystrój dobrze oddaje charakter barokowej pobożności, skoncentrowanej na Męce Pańskiej.

Ciekawostki

Największą osobliwością jest samo wzgórze Sivá Brada. To około 25-metrowy kopiec trawertynowy, który geolodzy określają jako „żywy”. Dzięki stale wypływającej wodzie bogatej w węglan wapnia kopiec nieustannie się powiększa – jest to jedno z nielicznych takich miejsc w Europie.

Przez wiele lat na wzgórzu działał niewielki gejzer. Woda wytryskiwała na wysokość kilku metrów, jednak z czasem jego aktywność stopniowo osłabła. Obecnie można obserwować jedynie spokojne wypływy mineralnej wody, a podczas długotrwałych okresów suszy źródła mogą nawet czasowo zanikać.

Kaplica jest częścią wyjątkowego założenia krajobrazowego zwanego Spiską Jerozolimą. W XVII wieku rozmieszczono w okolicy kaplice i miejsca kultu w taki sposób, aby odzwierciedlały topografię Jerozolimy i Drogę Krzyżową. Dzięki temu pielgrzymi mogli symbolicznie odbyć pielgrzymkę do Ziemi Świętej bez opuszczania Spisza.

Przed kaplicą stoi wysoki krzyż, który stał się jednym z najbardziej charakterystycznych punktów widokowych w okolicy. Rozciąga się stąd panorama na Zamek Spiski, Spiską Kapitułę oraz rozległą Kotlinę Hornadzką.

Nazwa Sivá Brada, czyli „Siwa Broda”, według jednej z lokalnych interpretacji nawiązuje do jasnych nacieków trawertynowych tworzonych przez wodę bogatą w minerały. Spływające po zboczu osady przypominały mieszkańcom siwą brodę starca.